ΛΕΝΗ ΜΠΟΤΣΑΡΗ, Η ΝΕΡΑΙΔΑ ΤΟΥ ΣΟΥΛΙΟΥ.

 Ο γεροντας καθοταν στο παραθυρο.. και αγναντευε την γαληνια θαλασσα.. Ηταν η ωρα που του αρεσε να κοιταει..

Αυτο το δειλι του φθινοπωρου, ο ουρανος ειχε ριξει λιγες σταγονες απο νωρις..
Τωρα που επεφτε η μουνταδα της νυχτας.. αυτη η καταχνια ξυπνησε τη νοσταλγια στον Γερο-Νοτη Μποτσαρη.. Καθως ο ηλιος χανοταν στον οριζοντα της Ναυπακτου, περιγραφοταν το αλλο του μισο μεσα στην θαλασσα του Πατραϊκου.. δινοντας ενα μαγικο αλικο χρωμα..
Χωρις να το καταλαβει ο Γερο-Νοτης, εμπρος σε αυτην την ομορφια της φυσης, δακρυσε.. Ηρθαν και τον επισκεφτηκαν θυμησες, εικονες απο τα παλια.. Τι να πρωτοθυμηθει, τι να ξεχασει;

Μια ζωη με το σπαθι στο χερι.. και κρεμασμενο το καριοφιλι στον ωμο.. Καθε πρωι που ξυπνουσε, καλημεριζε και τον θανατο..
Μα το μυαλο σταματησε σ' εκεινο το εφιαλτικο πρωινο στις 23 του Απριλη.. Ξημερωμα τ'Αη Γιωργιου.. Στο μοναστηρι που περικυκλωθηκαν απο τους Αρβανιτες.. και με την προδοσια του Κυργιου οι Σουλιωτες βρεθηκαν αναμεσα σε δυο πυρα.. Οι πιο πολλοι ηταν γυναικοπαιδα..
Ποσοι χαθηκαν εκει.. Ο χαλασμος των Μποτσαραιων.. Η γυναικα του..ο γιος του, Γιαννης.. ο αδελφοςτου, Νικηζας.. ο ανεψιος του, Γιαννης..
Ο νους του ρημαξε ομως, οταν συλλογιστηκε τη "νεραιδα" του.. Την πανεμορφη κορη του, Λενη..
Την ειδε τελευταια φορα.. μετα την Εξοδο απο το μοναστηρι.. Αυτος ειχε πεσει σε μια βρυση, στο ρεμα.. τρυπημενος απο βολια, μαυρος απο μπαρουτι.. Το κεφαλι του μεσα στα αιματα και δεν μπορουσε να δει.. Εκανε να σηκωθει και δεχθηκε και αλλα πυρα.. Επεσε σχεδον πεθαμενος..
Φωνες, κλαμματα, τρεχαλητα.. Οι Αρβανιτες ροβολαγαν κατω απο το μοναστηρι.. Ξαφνου ενιωσε μια παρουσια μπροστα, του μιλησε.. Την αναγνωρισε..
Ισα που μπορεσε να διακρινει την κοψια της καλλονης Λενης με το γιαταγιανι στα χερια...
Αυτη τον αγκαλιασε σφιχτα..
--Πατερα, τι να κανω;
Της επιασε το χερι σφιχτα.. Μεσα απο τα αιματα την κοιταξε καταματα..
--Λενη, που ειναι η μανα σου;
--Δε ξερω.. Τι να κανω, πατερα;
--Παιδι μου, ηρθε η ωρα σου.. Ετοιμασου να πεθανεις!
Η Λενη τιναχτηκε και για στιγμες τον θωρουσε, χωρις να κλαψει καν..
Εσκυψε, τον φιλησε..
--Πατερα, φευγω..
Ο Νοτης γυρισε, σκουπισε τα αιματα και τα δακρυα.. και την εβλεπε να φευγει.. Ηξερε, πως δεν θα την ξαναβλεπε.. Ηθελε να φωναξει:" Γεια σου, Λενη μου" αλλα ενας κομπος του βουλωσε τον λαιμο..
160 γυναικες τραβηξαν προς το ποταμι.. Η Λενη με το σπαθι στα χερια ετρεξε να τις προλαβει..

-------
-------

ΓΕΝΝΗΜΕΝΗ ΣΤΗ ΦΩΤΙΑ.

------
------

Η Ελενη (Λενη) Μποτσαρη γεννηθηκε το 1785 στο Σουλι.. Ηταν κορη του Παναγιωτη(Νοτη) και της Χριστινας Μποτσαρη.. Ηταν πρωτοτοκη (ισως και δευτεροτοκη.. μετα τον Γιαννη Μποτσαρη) απο 6 αδελφια..
Η ζωη της, η μοιρα της.. ηταν ταγμενη στην τιμη, στην υπερηφανεια και στην υπερασπιση της πατριδας.. Ανηκει στην "φατρια" αυτων των "περιεργων" Ηπειρωτισσων, που αναπτυχθηκαν ισοτιμα με τους ανδρες.. και ο αδουλωτος χαρακτηρας τους εσκισε σαν φωτοβολιδα την Ιστορια, απο τον καιρο της πριγκηπισσας των Μολοσσων.. της σκληρης Ολυμπιαδας, μητερας του Αλεξανδρου εως και τα "ξαφνιασματα της φυσης" του Παλαμα: τις Ηπειρωτισσες του Επους 41..

Οι Σουλιωτες, ανα τους αιωνες, υπηρξαν μια αμμιγης πολεμικη ρατσα.. και εκπαιδευαν και τις γυναικες στην τεχνη του πολεμου.. Η μοιρα τους ορισε να φυλανε την ταπεινη και αγρια πατριδα τους.. Στην θεωρια ζωης και πολεμου ησαν η φυσικη συνεχεια της Αρχαιας Σπαρτης..

-----
-----

Απεναντι στα χωρια του Σουλιου.. βρισκονται αντικρυστα οι λοφοι, Κουγκι και Κιαφα..
Στη Κιαφα ετρεχαν παιδια.. Ειχαν ξυλινα σπαθια, ξυλα για κονταρια... Ειχαν μοιραστει σε δυο ομαδες, το ειχαν παρει πολυ σοβαρα.. Οι πολεμικες ιαχες τους αντιλαλουσαν στους λοφους.. Ηταν τα Μποτσαροπουλα..
Φανηκε μια λυγεροκορμη.. Ειχε στα χερια ροκα αλλα στη μεση ζωσμενο κουμπουρι.. Η Χρυσουλα Μποτσαρη, θεια της Λενης, μητερα του Μαρκου..
--Σταθειτε, να παιζετε ετσι! Θα σκοτωθειτε στ'αληθεια..
Μαρκο, εσυ δεν τραβας χερι!
--Μου ειπε η Λενη να παραδοθω..Παραδινομαι εγω;
Πεταχθηκε η Λενη (ηταν η μεγαλυτερη εκει-5 χρονια εριχνε τον ξαδελφο της Μαρκο)..
--Γιατι θα παραδοθω εγω;
Δεν παραδινομαι ουτε στα ψεμματα, ουτε στ'αληθεια!
--Ελα, φτανει το παιχνιδι τωρα..
--Θεια, να αφησουμε τς ψεμματα και να πιασουμε τις αληθειες; Να ριξουμε στο σημαδι;
--Ριξτε, αλλα να προσεχετε!
--Τι να προσεχουμε, μητερα;
Πεταχτηκε η Λενη..
--Να μη σκοτωθουμε, χαζε!
Λεει η Χρυσουλα:
--Καλα να μη σκοτωθειτε...αλλα να μη ξοδευετε αδικα και το μπαρουτι..
Απο τον κατηφορο ξεπροβαλλε ενας αρματωμενος καπετανιος..
--Ερχεται ο παππους, ο Γκογκας.. Παππου, θα ριξουμε στο σημαδι!
Ευθυς απαντησε ο γερο-Γκογκας (Γεωργιος Μποτσαρης, πατερας του Κιτσου και Νοτη Μποτσαρη, παππους των παιδιων):
--Ελατε! Φερτε το τουφεκι..
Επεσαν ολα τα μικρα καταχαμα μαζι με τον παππου..
--Προσεξτε! Η αξια δεν ειναι να πετυχαινεις.. αλλα να ξαναγιομιζεις γρηγορα..
--Ξερω, ειπε ο Μαρκος, γιατι το σημαδι φευγει..
--Ναι, Μαρκο! Αλλα το σημαδι δεν ειναι λαγος.. Ειναι Τουρκος ή Αρβανιτης! Εχθρος!
--Ναι, παππου.. και αν αργησω, θα μου ριξει αυτος..
--Ελατε, ποιος θα ριξει πρωτος;
--Εγω!!, φωναξε η Λενη..
--Πρωτα τα αγορια και μετα τα κοριτσια, εκανε ο Γιαννακης..
Πεταχθηκε η Χρυσουλα:
--Ποιος σας τα εμαθε αυτα; Στον πολεμο, ολοι ειναι το ιδιο..
Ο Γερο-Γκογκας συμφωνησε:
--Και στον πολεμο και παντου.. Ριξε, Λενη!
Η Λενη ηταν καταξανθη, ψηλη, λυγερη.. Απο μικρη ηταν ενα πανεμορφο κοριτσι ..
Αρπαξε το τουφεκι με λαχταρα.. Δεν την ενοιαζαν παιχνιδια και στολιδια.. Να πιανει το οπλο, ηταν το καλυτερο δωρο.. Ελαμπε το προσωπο της..
Ειχε βαλει ο γερο-Γκογκας ενα δαχτυλιδι ψηλα σε μια μαντρα..
Ριχνει η Λενη μια, ξαναγεμιζει αστραπιαια.. Ριχνει και αλλη..
Και οι δυο περασαν μεσα απο το δαχτυλιδι.. και ουτε που το αγγιξαν..
Ο γερο-Μποτσαρης δαγκωσε τα χειλια.. Φουσκωσε απο υπερηφανεια για την εγγονα του..
--Λενη, εσυ δεν εχεις φοβο να πεσεις στα χερια του εχθρου.. Ριχνεις πιο καλα και απο τους καλυτερους πολεμιστες μας..
Την παινεψε και ο αδελφος, ο Γιαννης:
--Αμα ειναι Τουρκος, θα του φαει το ματι η Λενη!
--Οι εχθροι ειναι πολλοι.. Για να τους νικουμε, δεν φτανει μονο να ειμαστε καλοι στ'αρματα.. Πρεπει να ειμαστε γρηγοροι, να τους ξαφνιαζουμε..
--Να κανουμε επιθεση τη νυχτα, ειπε ο Μαρκος..
--Μπραβο, Μαρκο.. Εισαι αληθινος Μποτσαρης!
Παραπονεθηκε ο μικρος Τουσιας (Αθανασιος Μποτσαρης.. ξαδελφος της Λενης και του Μαρκου):
--Εμεις, παππου, οι αλλοι, ειμαστε ψευτικοι Μποτσαραιοι;
--Καλα μου τα λες, Τουσια! Τον καθενα σας θα παινευω με την ωρα του..
Ο Γερο-Γκογκας συνεχισε:
Πρεπει ολα εσεις τα Μποτσαροπουλα, να γνωριζεστε μεταξυ σας στο σκοταδι.. Να κανετε απο ενα πουλι.. Τουσια, κανε μου εσυ το αηδονι..
--Εγω ξερω την καρδερινα, ελαμψε η Λενη..
--Εγω τον κουκο..
--Εγω τον κοτσυφα..
--Μπραβο, παιδια!! Και να εχετε παντα μαζι σας, στουρναροπετρα, ισκα και πριοβολο.. Να αναβετε φωτιες, οπως οι αρχαιοι..
Πως θα αφηνετε σημαδια στον δρομο, που θα πατε;
--Θα χαρακωνω με τον σουγια το δεντρο, ειπε ο Μαρκος..
--Θα σπασω μια κλαρα, να τη μπηξω στη γης ή θα γραφω στις πετρες, πεταχθηκε η Λενη για να μη την προλαβει αλλος..

Τούτα κι άλλα πολλά εκανε η μικρή Λένη Μπότσαρη.. Και τους παγερούς χειμώνες, κλεισμένη  όλη η οικογένεια μέσα στα μαυρισμένα απ’ τον καπνό λιθάρια του πατρικού σπιτιού καθόταν εκεί  στη γωνιά με τον παππού της τον Γκογκα..
Από μικρό παιδάκι μεγάλωσε με ιστορίες για μάχες με τους Τούρκους, αίμα πολύ, ανδραγαθήματα μεγάλα και ηρωισμούς, για να μείνει το Σούλι λεύτερο.. Και μέσα σ’ αυτούς τους απροσκύνητους Σουλιώτες, οι Μποτσαραίοι να ’ναι  πρώτοι και καλύτεροι, η πιο φημισμένη φάρα μέσα στο Σούλι..
--Είναι πολύ άγρια τούτα τα βουνά, παππού!

--Ναι, είναι άγρια, Λένη μου. Είναι λεύτερα όμως.

-------
-------

ΕΔΩ ΤΟ ΛΕΝΕ ΣΟΥΛΙ.

------
------

Το Σουλι ολην την περιοδο της Τουρκοκρατιας ηταν σχεδον αυτονομο..
Κατά την επικρατέστερη άποψη, οι πρώτοι κάτοικοι που εγκαταστάθηκαν στην απρόσιτη ορεινή αυτή περιοχή δημιούργησαν στη σειρά τέσσερα χωριά, το Σούλι, τη Σαμονίβα, την Κιάφα και το Αβαρίκο, σε απόσταση μισής ώρας δρόμο το ένα από το άλλο, και που όλα μαζί καλούνταν, λόγω του αριθμού τους, «Τετραχώρι».
Αργότερα, καθώς αυξήθηκε ο πληθυσμός, δημιουργήθηκαν άλλα επτά νέα χωριά, τα: Τσεκούρι, Αλποχώρι, Παλιοχώρι, Γκονάλα, Περιχάτι, Βίλια και Κοντάντες, όπου όλα μαζί αυτά αποτελούσαν το «Εφταχώρι». Οι Σουλιώτες όλων των χωριών αυτών συσπειρώθηκαν και δημιούργησαν, τη λεγόμενη από τους ερευνητές, «Ομοσπονδία», ή «Συμπολιτεία του Σουλίου» την οποία συγκροτούσαν τα 11 Σουλιωτοχώρια.. Στην ακμή της ισχύος τους, υπολογίζεται ότι η συνομοσπονδία των Σουλιωτών είχε 12.000 πληθυσμό και πάνω από 60 χωριά.. Προεξαρχουσες "φαρες" μεταξυ 47 οικογενειων ησαν οι Μποτσαραιοι και οι Τζαβελλαιοι..

Απο το 1650 περιπου αρχισαν οι εχθροπραξιες με τους Τουρκους κατακτητες..
Απ' οταν ανελαβε το πασαλικι των Ιωαννινων, ο Τουρκαλβανος σκυλος, ο Αλη-Πασας, ο Τεπελενλης.. βαλθηκε να ξεκανει το Σουλι.. . Αιτία αυτών στάθηκε ο Ρωσοτουρκικός πόλεμος (1787-1792), στην αρχή του οποίου, τον Σεπτέμβριο του 1788, φθάνει στο Σούλι, ο Λουίζης Σωτήρης, απεσταλμένος της Αυτοκράτειρας της Ρωσίας, Μεγάλης Αικατερίνης, προκειμένου να ξεσηκώσει σε επανάσταση τους Σουλιώτες. Έτσι τον Μάρτιο του 1789, ονομαστοί οπλαρχηγοί μεταξύ των οποίων οι Γιώργης Μπότσαρης, Λάμπρος Τζαβέλας, Βέικος Ζάρμπας, Νικολός Ζέρβας, Δήμος Δράκος κ.ά. δηλώνουν εγγράφως προς την Αυτοκράτειρα, μέσω των απεσταλμένων της ότι είναι έτοιμοι να πολεμήσουν εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Μαθαίνοντας ο Αλή Πασάς τα γεγονότα αυτά, αμέσως οργάνωσε την πρώτη εκστρατεία εναντίον των Σουλιωτών..

Η Λενη απο την στιγμη που γεννηθηκε, μεγαλωσε μεσ'την φωτια.. ταυτιζομενη με τον ζηλο των συμπατριωτων της, να αντιμετωπισουν την οργη και επιθετικοτητα του Αλη..

-------
-------

Πρώτος πόλεμος Σουλιωτών- Αλη Πασα (1789)

------
-------

Έτσι τον ίδιο χρόνο, την άνοιξη του 1789, ο Αλή Πασάς εκστράτευσε κατά των Σουλιωτών με 10.000 Τουρκαλβανούς. Η εκστρατεία αυτή κράτησε τέσσερις μήνες, οι δε Σουλιώτες επέδειξαν μοναδική δύναμη αντίστασης και εξαιρετική πολεμική ικανότητα με συνέπεια η εκστρατεία αυτή να λήξει άδοξα. Αφ' ετέρου, με νεότερα στοιχεία (έγγραφα της περιόδου εκείνης) που ήλθαν στο φως, φαίνεται ότι ο Αλή Πασάς τον Ιούλιο, μετά την υποχώρησή του, συνομολόγησε συνθήκη με τους Σουλιώτες όπου και ανέλαβε να καταβάλει μισθούς στους οπλαρχηγούς προκειμένου αυτοί ν΄ αναλάβουν την ασφάλεια της περιοχής, παίρνοντας όμως εχέγγυα πέντε παιδιά (ομήρους), από τις οικογένειες των οπλαρχηγών.

------
------

Δεύτερος πόλεμος Σουλιωτων- Αλή Πασά (1792)

------
-------

Το 1792, με τη λήξη του Ρωσοτουρκικού πολέμου, όπου και συνομολογήθηκε η Συνθήκη του Ιασίου, μεταξύ της Ρωσίας και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ο Αλή Πασάς, προκειμένου να παγιώσει μια πλήρη ευνομούμενη κατάσταση στο πασαλίκι του, επιχείρησε δεύτερη εκστρατεία κατά των Σουλιωτών, με δύναμη 10.000 Τουρκαλβανών, που και αυτή υπήρξε ατυχής. Αν και είχε ομήρους (όπως τον Φώτο Τζαβέλλα που ήταν γιος του Λάμπρου Τζαβέλλα), οι Σουλιώτες αγωνίστηκαν θαρραλέα, κάτω από τη διοίκηση του Γεωργίου Μπότσαρη, του Λάμπρου Τζαβέλλα και του Δήμου Δράκου. Ακόμη και οι γυναίκες, υπό τη Μόσχω (σύζυγο του Λάμπρου Τζαβέλλα), συμμετείχαν στη μάχη. Σκοτώθηκαν 2.000 Τουρκαλβανοί και 74 Σουλιώτες.

Έτσι ανεπιτυχής υπήρξε και αυτή η εκστρατεία για την οποία σημείωνε ο Ενετός προνοητής (=αρμοστής) της Αγίας Μαύρας (Λευκάδας): «στα ορεινά καταφύγια που αποτελούν την άμυνα των Σουλιωτών, κατέρρευσεν η φιλαυτία του υπερηφάνου (Αλή) Πασά». Ο δε Αριστοτέλης Βαλαωρίτης, στο ποίημά του «Φυγή», περιγράφει ποιητικά ακριβώς αυτή την εκστρατεία μετά την οποία ο Αλή Πασάς αναγκάσθηκε να δεχθεί κάποιες προτάσεις των Σουλιωτών σχετικά με τη διοίκηση (μοίρασμα) της περιοχής..

Οι Σουλιώτες έπαιρναν όλες τις προμήθειές τους από την Πάργα, ενώ έλαβαν υποστήριξη από την Ευρώπη με τη Ρωσία και τη Γαλλία να τους παρέχουν τα απαραίτητα όπλα και πυρομαχικά. Για τις ευρωπαϊκές δυνάμεις, οι Σουλιώτες ήταν όργανο για να αποδυναμώσουν τους Οθωμανους... Όταν οι Βρεταννοί πολιτικοί άλλαξαν διαθέσεις απέναντι στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, προκειμένου να ενισχύσουν τις δυνάμεις εναντίον του Ναπολέοντα, οι προμήθειες όπλων και πυρομαχικών διακόπηκαν...

 

Ταυτοχρονα.. η ομορφιά και η εξυπνάδα της Λένης ήταν ξακουστή σ’ όλη την Ήπειρο, μέχρι που κι’ ο ίδιος ο Αλής είχε τάξει μεγάλη αμοιβή σ’ όποιον την έφερνε στο χαρέμι του... Ηθελε και με αυτον τροπο, να ταπεινωσει τους Σουλιωτες, συμφωνα με την βαρβαρικη και μογγολικη τακτικη του..
Ομως ποιος τολμουσε να βαλει χερι ψηλα στη Λενη; 17-18 χρονων ηταν μα η γενναιότητα και η τόλμη της μπορούσαν να βάλουν κάτω δεκάδες άντρες.. Ο Νότης, ο πατέρας της καμάρωνε την κόρη του που ήξερε να χειρίζεται το ντουφέκι και το σπαθί καλύτερα από πολλούς άντρες. Τα γαλάζια μάτια και τα κατάξανθα μαλλιά της, έδιναν την αίσθηση νεράιδας βγαλμένης από κάποιο παραμύθι..

------
------

Τρίτος πόλεμος Σουλιωτών- Αλη Πασα(1803)

------
-------

Η 3η εκστρατεία του Αλή Πασά κατά των Σουλιωτών ξεκίνησε στην πραγματικότητα το 1800. Στο μεταξύ είχαν διαμορφωθεί οι ακόλουθες συνθήκες: οι Ενετοί είχαν ήδη απομακρυνθεί από την Επτάνησο και τη θέση τους είχαν πάρει οι Γάλλοι, από το 1797. Μετά όμως από την καταστροφή που υπέστησαν στη ναυμαχία του Αμπουκίρ το 1798 (στην Αίγυπτο), ο Αλή Πασάς άρχισε να γίνεται ο κυρίαρχος της περιοχής. Έτσι προκειμένου να προλάβει διείσδυση των Άγγλων στην περιοχή που τον ενδιέφερε, εκστράτευσε στην Ήπειρο αφού προηγουμένως είχε συμμετάσχει στην εκστρατεία κατά του Πασά του Βιδινίου Πασβάνογλου (1798), με διπλάσιο στρατό απ΄ ότι είχε ζητήσει ο Σουλτάνος, γεγονός που του είχε προσδώσει νέο κύρος στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Έτσι ο Αλή Πασάς εκστρατεύοντας το 1800 στη Ήπειρο και καταλαμβάνοντας το Βουθρωτό, την Ηγουμενίτσα, τη Βόνιτσα και την Πρέβεζα, ενίσχυσε τη θέση του στην περιοχή ενώ ταυτόχρονα εξασφάλισε τον έλεγχο των Σουλιωτών κάνοντας στενότερο τον αποκλεισμό τους.. Παρ'όλα αυτά οι Σουλιώτες συγκεντρώθηκαν στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου και αποφάσισαν ή να νικήσουν ή να πεθάνουν. Ήταν λιγότεροι από 2.000 οπλισμένοι. Οι κύριοι ηγέτες τους ήταν ο Φώτος Τζαβέλλας, ο Δήμος Δράκος, ο Τάσος Ζέρβας, ο Κουτσονίκας, ο Δαγκλής, ο Γιαννάκης Σέχος, ο Φωτομάρας, ο Βέικος Ζάρμπας, ο Τζαβάρας, ο Ζυγούρης Διαμάδης και ο Γιώργος Μπούζγος.
Τέσσερα χρόνια κράτησε ο αγώνας τους. Οι Σουλιώτες κέρδιζαν όλες τις αποφασιστικές μάχες, όμως ο Αλή Πασάς έχτιζε κάστρα στα γειτονικά χωριά για μακροχρόνια πολιορκία. Οι Σουλιώτες έκαναν τότε εκκλήσεις για βοήθεια στη Γαλλία και τη Ρωσία, που όμως δεν τελεσφόρησαν. Επακολούθησαν και νέες μάχες πολύ πιο σκληρές, με τελευταία στις 7 Δεκεμβρίου 1803 γύρω από το Κούγκι και την Κιάφα που είχαν αποσυρθεί. Μένοντας όμως χωρίς τρόφιμα και πυρομαχικά αναγκάστηκαν τελικά να συνθηκολογήσουν..

------
------

ΟΙ ΣΟΥΛΙΩΤΕΣ ΣΤΟΥΣ ΠΕΝΤΕ ΑΝΕΜΟΥΣ.

-------
-------

Στις 12 Δεκεμβρίου στις κακοτράχαλες πλαγιές του Σουλίου ακούγονται κλάματα και οιμωγές. Άντρες και γυναίκες από το Σούλι τραβάνε τον μακρύ δρόμο του ξεριζωμού από την γλυκιά τους πατρίδα. Ο καταραμένος ο Αλή πασάς τα κατάφερε να τους διώξει με την στενή πολιορκία, καθώς δεν έμπαινε τίποτε στο Σούλι, μήτε σπυρί σιταριού. Το μακρύ ποτάμι των Σουλιωτών χωρίζεται σε τρεις φάλαγγες. Η πρώτη και πιο πολυπληθής με 2000 ψυχές και αρχηγό τον Φώτο Τζαβέλα, θα τραβήξει προς την ανυπόταχτη πολιτεία της Πάργας, στις ακτές του Ιονίου. Οι άλλες δύο φάλαγγες στάθηκαν πιο άτυχες καθώς χτυπήθηκαν αλύπητα από τους τουρκαλβανούς στρατιώτες του Αλή πασά. Σε μια από αυτές ήταν και η Λένη Μπότσαρη..

Δύο άλλες ομάδες με αρχηγούς τους Κίτσο Μπότσαρη και Κουτσονίκα κινήθηκαν προς το Ζάλογγο με σκοπό ένα τμήμα αυτών να εγκατασταθεί στη Λάμαρη, πεδιάδα Λούρου και Ζαλόγγου, ενώ το άλλο τμήμα, το πιο πολυάριθμο, μόλις φθάσει εκεί να προχωρήσει στην συνέχεια προς το Βουργαρέλι όπου από το 1800 έχει εγκατασταθεί η οικογένεια των Μποτσαραίων, όταν ο Γεώργιος Μπότσαρης, πατέρας του Κίτσου, εγκατέλειψε την περιοχή του Σουλίου και πήρε ως αντάλλαγμα το αρματολίκι των Τζουμέρκων.

Οι οικογένειες που είχαν καταφύγει στο Ζάλογγο αντιμετώπισαν και πάλι τη μανία των Τουρκοαλβανών του Αλή..

Η Λένη ακολούθησε κι’ αυτή την μοίρα των υπολοίπων Σουλιωτών και βαδίζοντας μέσα από κακοτράχαλους δρόμους και βουνά. Μέσα στον σκληρό χειμώνα τα παιδιά, οι τραυματίες και οι μεγαλύτερες γυναίκες δεν άντεχαν, αλλά η Λένη ήταν εκεί για να τις εμψυχώσει αν και μόλις 18 χρονών αναδείχτηκε σε αρχηγό των γυναικών..

-----
-----

"Φωνὴ ἐν Ῥαμὰ ἠκούσθη,
κλαυθμὸς καὶ ὀδυρμὸς πολύς·
Ῥαχὴλ κλαίουσα τὰ τέκνα αὐτῆς,
καὶ οὐκ ἤθελεν παρακληθῆναι,
ὅτι οὐκ εἰσίν."
(Ματθαιος: 2,18)

-----
-----

Το Ζάλογγο ηταν φύσει οχυρή θέση, αλλά δυστυχώς χωρίς έξοδο διαφυγής. Οχυρώθηκαν και περίμεναν. Ήξεραν πως ο Αλής, όπως πάντα, δεν επρόκειτο να τηρήσει τις υποσχέσεις και τους όρκους που τους έδωσε. Ο Μπεκίρ Τζογαδούρος, ο αρχηγός της τουρκοαλβανικής ορδής, επιτέθηκε στις 16 Δεκεμβρίου με αλαλαγμούς στο μοναστήρι. Οι Σουλιώτες αμύνθηκαν λυσσαλέα χτυπώντας τους τουρκαλβανούς με τα ντουφέκια τους..
Καθώς η μάχη είχε ανάψει τα κορμιά των λιάπηδων κάλυπταν την χέρσα γη σαν ένα μεγάλο χαλί. Όσο εξελισσόταν η μάχη το χιόνι σκέπαζε τα κορμιά και το κρύο τρυπούσε τα κόκαλα. Μετά από ώρες τα βόλια των Σουλιωτών σώθηκαν και έμειναν με τα σπαθιά και τα γυμνά τους χέρια..

 Στις 17 Δεκεμβρίου οι λιάπηδες ορμήσαν σαν τσακάλια πάνω στους Σουλιώτες για να ξεσκίσουν τις σάρκες τους, αλλά οι Σουλιώτες ως άλλοι Σπαρτιάτες και αυτοί τους χτυπούσαν με ό,τι μέσο διέθεταν..
Ο θείος της Λένης, ο Κίτσος Μπότσαρης, βλέποντας τον μάταιο του αγώνα, κάλεσε την Λένη κοντά του και της είπε:
--Απόψε σουρουπώνοντας καλά, θα βγούμε με τα σπαθιά. Θα μάσεις τις γυναίκες, θα μπεις μπροστά, θα σας βάλουμε στην μέση..
Η Λένη άκουσε τα λόγια του θείου της. Έτρεξε να συντονίσει τις υπόλοιπες γυναίκες και να τις ενθαρρύνει να μην λιγοψυχήσουν αυτές τις δύσκολες ώρες, αν και ήξερε πως οι Σουλιώτισσες δεν είναι σαν τις υπόλοιπες γυναίκες..
 
Όταν είχε πια σκοτεινιάσει για τα καλά, οι Σουλιώτες μαζεύτηκαν γύρω από τους αρχηγούς τους Κίτσο και Νότη Μπότσαρη για τις τελευταίες οδηγίες..

Μια βουή ακούστηκε μέσα από το μοναστήρι. Οι λιάπηδες έσφιγγαν στα χέρια τους τα ντουφέκια.. αλλα η καρδιά τους χτυπούσε δαιμονισμένα, μιας και ήξεραν τι είναι ικανοί να κάνουν έστω και μια δράκα Σουλιωτών..

Οι Σουλιώτες ξεχύθηκαν σαν ένα σώμα και πέσαν μ’ ορμή πάνω στους τουρκαλβανούς. Μέσα στο πηχτό σκοτάδι δεν ξεχώριζες ποιοι είναι οι Σουλιώτες και ποιοι οι λιάπηδες. Το τουφεκίδι ανάβει. Η Λένη βρισκόταν στην μέση της φάλαγγας. Το σπαθί της παίρνει φωτιά σκοτώνοντας πολλούς λιάπηδες στο πέρασμά της. Πατούσε τα κορμιά τους και σαν μπροστάρισα που ήταν άνοιγε δρόμο για τις άλλες γυναίκες που μετέφεραν μωρά παιδιά και τραυματίες στις πλάτες τους. Οι στιγμές τραγικές και ηρωικές συνάμα..

 Η Λένη προχωρούσε μπροστά μην μπορώντας να δει τι γίνεται πίσω της. Μερικά γυναικόπαιδα αποκλείσθηκαν από τους τουρκαλβανούς και μην έχοντας να κάνουν κάτι καλύτερο τραβιούνται για το Ζάλογγο. Το ξημέρωμα της επόμενης μέρας 56 γυναίκες μαζί με τα παιδιά τους και 13 άνδρες θα βρεθούν γαντζωμένοι στο φρύδι του Ζαλόγγου..

 Οι Τουρκαλβανοί πλησιάζουν με άγριες διαθέσεις, θέλουν να τις ατιμάσουν. Οι Σουλιώτισσες όμως ήταν αποφασισμένες. Δεν επρόκειτο να αφήσουν κανένα χέρι ξένο να τις αγγίξει, πάνω από όλα γι’ αυτές ήταν η Τιμή. Πιάστηκαν χέρι – χέρι, χορεύοντας και τραγουδώντας, κι’ αφού έριξαν τα παιδιά τους στο κενό, ακολουθούν μετά μία – μία, φιλώντας η πρώτη την δεύτερη και η δεύτερη την τρίτη. Τα σώματά τους έπεφταν στο βάραθρο σαν φύλλα το φθινόπωρο. Τόσο ανάλαφρα και αέρινα, πέρα από κάθε τι υλικό και ανθρώπινο..

-------
-------

"Εγένοντο οἱ ἄρχοντες αὐτῆς ὡς έλαφοι οὐχ εὑρίσκοντες νομὴν "
Θρηνοι Ιερεμιου:1,6.

-----
-----

Ένα σώμα από 160 Σουλιώτες υπό του Κίτσου Μπότσαρη κατάφερε να διασπάσει τις γραμμές των πολιορκητών και πηγαινε στο Βουργαρέλι.. Μαζι τους ηταν και η Λενη.. Μετά τη μάχη του Ζαλόγγου ο Αλή Πασάς έστειλε δύναμη 500 στρατιωτών για να συλλάβουν 23 οικογένειες Σουλιωτών οι οποίες διέμεναν στη Ρηνιάσα (περιοχή ανάμεσα στην Πάργα και την Πρέβεζα)..

Οι Τούρκοι μπήκαν στο χωριό και άρχισαν χωρίς διάκριση να σκοτώνουν και να αιχμαλωτίζουν. Μια Σουλιώτισσα, η Δέσπω Σέχου, σύναξε όλη τη φαμίλια της στον πύργο του Δημουλά και άρχισε τον πόλεμο στους Τουρκαρβανίτες.
Για ν’ αποφύγει τη σκλαβιά έβαλε φωτιά στη μπαρουταποθήκη και ο πύργος με 11 ψυχές σωριάστηκε σε ερείπια..

Όταν έφθασε ο Κίτσος Μπότσαρης στο Βουλγαρέλι και πληροφορήθηκε τα παραπάνω γεγονότα, αποφάσισε, να εγκαταλείψουν την περιοχή του Βουργαρελίου όπου κινδύνευαν να κυκλωθούν και να υποστούν την τύχη του Ζαλόγγου. Τους συμβούλευσε να βαδίσουν προς την Βρεστενίτσα στην περιοχή των Αγράφων, όπου υπήρχαν φυσικά οχυρές θέσεις..

Περί τα τέλη του Δεκέμβρη του 1803 αναχώρησαν από το Βουργαρέλι προς την Βρεστενίτσα 1.148 Σουλιώτες, άνδρες γυναίκες και παιδιά, υπό την αρχηγία του Κίτσου και Νότη Μπότσαρη ενώ συγχρόνως απέστειλαν στα Γιάννενα τον Παλάσκα να διαμαρτυρηθεί στον Αλή Πασά. Ήθελαν έτσι από τη μια μεριά να κερδίσουν χρόνο, από την άλλη να έλθουν σε συνεννόηση με τον Αλή για να μπορέσουν να απομακρυνθούν ανενόχλητοι από την Ηπειρο..

Ο Αλή Πασάς απάντησε στον Παλάσκα ότι αγνοούσε τα γεγονότα, τον διαβεβαίωσε ότι θα τιμωρήσει τους ενόχους και τον προέτρεψε να πείσει τους Σουλιώτες να μεταβούν στα Γιάννενα όπου κανένα κίνδυνο δεν θα διέτρεχαν..

Συγχρόνως ο απιστος όμως.. διέταξε δύο εμπειρους στρατηγούς, τον Άγο Μπουχαρδιάρη και τον Μπεκήρ Τζογαδούρο να ετοιμάσουν σώμα από 5.000 Τουρκοαρβανίτες για να καταδιώξουν τους Σουλιώτες..

Οι Σουλιώτες μετά από κοπιώδη και μακρά πορεία έφθασαν στην Βρεστενίτσα και περίμεναν τον Παλάσκα.

Η άφιξη του Παλάσκα διέψευσε και τις τελευταίες ελπίδες σωτηρίας. Ο Κίτσος Μπότσαρης έκανε τότε το μοιραίο σφάλμα (για να μην απομακρυνθούν οι Σουλιώτες από τα αρματολίκια Ραδοβιζίου και Τζουμέρκων που εξουσίαζαν, και στην περιοχή των οποίων είχαν συγκεντρωμένα τρόφιμα, πολεμοφόδια και χρήματα) να οχυρωθεί στη φυσικά οχυρή Μονή Σέλτσου..
Η περιοχή του Σέλτσου είναι μεν φυσικά οχυρή θέση, έχει όμως ένα μεγάλο μειονέκτημα αφού στερείται εξόδου διαφυγής όπως η τακτική του πολέμου απαιτεί..

Πάντως αποφάσισαν να μείνουν στην περιοχή της Μονής και εάν υπάρχει ανάγκη να αμυνθούν βασιζόμενοι στην πείρα και στη γενναιότητα που είχαν αποκτήσει από τα τόσα χρόνια πολέμου και θέτοντας σε εφαρμογή και εκεί στο Σέλτσο την τακτική που τόσα χρόνια εφάρμοζαν στα βράχια του Σουλίου..

-------
-------

ΣΤΑ ΒΡΑΧΙΑ ΤΟΥ ΑΣΠΡΟΠΟΤΑΜΟΥ.

---------
----------

Εκει δεσποζει το Μοναστήρι της Κοιμήσεως της Θεοτόκου..
Την 22α Δεκεμβρίου έφτασαν εκεί και εγκαταστάθηκαν κατάκοποι από τις πορείες μέσα στο καταχείμωνο..

Κάτω από το μοναστήρι περνάει σαν ένα μεγάλο φίδι ο ποταμός Αχελώος (ή Ασπροπόταμος)..

Σε μια γωνια αποκαμωμενη η Λενη, εβγαλε τα τσουραπια, την ποδια της και ελυσε το ζωναρι.. ν' ανασανει λιγο το κορμι της..
Διπλα ηταν ο μικρος ξαδελφος της, ο Μαρκος..
Σκελετωμενο κορμακι με κατακοκκινο προσωπο.. Κοντευαν να πεταχτουν τα ματια του εξω απο τις κακουχιες και στερησεις..
Του χαμογελασε γλυκα, τον κοιταξε με τα απεραντα γαλανα ματια και του χαιδεψε τα μαλλια..
--Μη σκιαζεσαι, Μαρκο! Δε λυγανε οι Μποτσαραιοι.. Θα ερθει η ωρα που θα γυρισεις στο Σουλι και θα εισαι πρωτος καπετανιος!
Η Λενη εβγαλε το μαντηλι.. και ενας ξανθος χειμαρρος ξεχυθηκε, καλυπτοντας τις πλατες εως τη μεση της..
Η μερα σουρουπωνε αλλα ο τοπος ελαμψε απο τον ηλιο της εκπαγλου καλλονης αυτης της Σουλιωτισσας παρθενου..

Τα κύρια μέρη της γυναικείας σουλιώτικης φορεσιάς ήταν η φανέλλα, το πουκάμισο, το μισοφόρι, το μισοφούστανο, η φουστάνα, το καφτάνι, το ζουνάρι, η ζούνα, η ποδιά, τα τσουράπια και τα καντούρια. Η φανέλλα ήταν υφαντή ή πλεκτή με μακριά μανίκια. Το πουκάμισο ήταν άσπρο, μακρύ ως τον αστράγαλο με μακριά και πλατιά μανίκια. Τα καθημερινά ήταν βαμβακερά, ενώ τα γιορτινά από ύφασμα σγουρό. Το μισοφούστανο ή φουστάνα ήταν μια πλατιά μακριά φούστα που φοριόταν πάνω από το μεσοφόρι..

Οι Σουλιωτες αρχισαν να συγκεντρώνουν τρόφιμα και ζωοτροφές από τις γύρω περιοχές, στο εσωτερικό και στα κελιά της Μονής εγκατέστησαν τα γυναικόπαιδα, και τέλος κατασκεύασαν τρία οχυρά στην κορυφογραμμή του Φράξου. Το πρώτο ακριβώς πάνω από το μονοπάτι που οδηγεί από το χωριό Βρεστενίτσα στη Μονή και τα άλλα δύο προς το πάνω μέρος της κορυφογραμμής Φράξου και προς την κορυφή Νεγκόζη.

Από τα φυλάκια αυτά, το πρώτο ήταν περισσότερο ενισχυμένο γιατί βρισκόταν στο μονοπάτι που οδηγούσε στο μοναστήρι και λογικά θα δεχόταν τη μεγαλύτερη πίεση των δυνάμεων του Αλή.
Την αρχηγία του είχε αναλάβει ο Κίτσος Μπότσαρης που παράλληλα διεύθυνε και την όλη άμυνα των οχυρωμάτων αυτών.

Τα δύο άλλα οχυρώματα «Φράξος» και
 «Προφητης Ηλιας" φυλάσσονταν από μικρότερες δυνάμεις ανδρών αφού δεν ήταν δυνατή από τα μέρη εκείνα η κατά μέτωπο επίθεση του εχθρού και επειδή οι περιοχές αυτές ήταν καλυμμένες με χιόνια.

Υπήρχε και ένα τέταρτο φυλάκιο πάνω από την Μονή και την πλευρά του Νεγκόζη επανδρωμένο με λίγους άνδρες που φύλαγε δύσβατους δρόμους που οδηγούν από την κορυφογραμμή και από την χαράδρα του Νεγκόζη στο μοναστήρι.
Εκτός των οχυρωμάτων της γραμμής αυτής οι Σουλιώτες σε απόσταση 400-500 μέτρων από τη Μονή σε χαμηλότερα υψώματα είχαν αναγείρει πρόχειρα φυλάκια δεύτερης αμυντικής ζώνης, επανδρωμένα με τους γηραιότερους των ανδρών και τις γυναίκες που μπορούσαν να κρατήσουν όπλο..

Στο μοναστήρι μαζί με τους Σουλιώτες συγκεντρώθηκαν και άλλοι (καταδιωκόμενοι από τους Τούρκους) Έλληνες κάτοικοι του Ραδοβιζίου με αποτέλεσμα ο συνολικός αριθμός των Σουλιωτών να φτάσει τους 1.400. Απ’ αυτούς ένοπλοι, άνδρες και γυναίκες, ήταν μόνο 500 (360 άνδρες και οι υπόλοιπες γυναίκες)..

-------
-------

Ο ΣΙΔΕΡΕΝΙΟΣ ΣΤΑΥΡΟΣ.

-------
-------

Στις 12 Γενάρη του 1804 οι οχυρωμένοι στη Μονή Σέλτσου Σουλιώτες περικυκλώθηκαν από 8.000 Τουρκαρβανίτες υπό τους Μπεκήρ Τζογαδούρο, Άγο Μπουχαρδάρη ή Βασιάρη, και Βέλη Πασά... με εντολη και να μην αφήσουν ούτε έναν ζωντανό Σουλιωτη.. Ο Αλης τους ζήτησε μόνο να του φέρουν την Λένη στο χαρέμι του να δει από κοντά την ομορφιά της..

Μετά από μικρή προπαρασκευή τριών ημερών, στις 15 Γενάρη ακολούθησε η πρώτη επίθεση των Τουρκοαλβανών, η οποία αποκρούσθηκε από τους οχυρωμένους στην Μονή του Σέλτσου Σουλιώτες που πρόβαλαν σθεναρή αντίσταση.

Ο απολογισμός της πρώτης μάχης ήταν 78 νεκροί Τουρκαλβανοί και 6 Σουλιώτες.

Τον κύριο όγκο της επίθεσης δέχθηκε το πρώτο οχυρό. Οι Σουλιώτες του φυλακίου αυτού έμπηξαν στο μέρος εκείνο, σύμβολο της γενναίας αντίστασης και της σιδερένιας θέλησης, ένα σιδερένιο Σταυρό.
Από το γεγονός αυτό ονομάσθηκε το μέρος εκείνο «Σιδερένιος» ονομασία που και σήμερα κατέχει η θέση αυτή..

Από την πρώτη αυτή αναμέτρηση οι Τούρκοι έλαβαν σκληρό μάθημα και κατανόησαν ότι δεν ήταν δυνατό με βίαιη τακτική και κατά μέτωπο επίθεση να καταλάβουν το Μοναστήρι και άρχισαν πάλι τη γνωστή τους τακτική, τον αποκλεισμό, περιμένοντας από την πείνα, τον άλλο εχθρό των Σουλιωτών να πετύχει ότι αυτοί δεν μπορούσαν..

Ολόκληρο το χειμώνα του 1804 οι Σουλιώτες έμειναν στενά αποκλεισμένοι στο μοναστήρι του Σέλτσου.

------
------

Ο ΝΕΟΣ ΕΦΙΑΛΤΗΣ.

-----
-----

Τον Απρίλη ο Αλή Πασάς στέλνει και νέες ενισχύσεις και με επιστολή του παραγγέλνει στους στρατηγούς του να ξεπαστρέψουν μια «φούχτα κατσικοκλεφτών» όπως τους αποκαλούσε, εντός δέκα ημερών...

Ενας νεος Εφιαλτης.. κάποιος Γιώργης Κυργιος από τα Γιάννενα, δασκαλεμένος από τον Αλή πασά που του είχε τάξει το αρματολίκι της Λάκκας, παριστάνει τον μετανιωμένο και ζήτησε μαζί με τον αδελφό του να πολεμήσει στο πλευρό των Σουλιωτών. Ο Κίτσος Μπότσαρης με την μεγαλοψυχία που τον διέκρινε, τον συγχωρεί και τον βάζει στην φρουρά του μοναστηριού.
Αυτός όμως τις νύχτες, έχοντας πάντα στον νου του την προδοσία έστελνε μηνύματα στον Μπεκήρ Τζογαδούρο και του αποκάλυψε ένα μονοπάτι που πάει ίσια στην Μονή..
 

Μέτα την αποκάλυψη του μονοπατιού, οι στρατηγοί καταστρώνουν το ύπουλο σχέδιό τους. Ο Τζογαδούρος θα έκανε ένα ψεύτικο αιφνιδιασμό και θα χτυπούσε τις θέσεις με τους περισσότερους Σουλιώτες όταν 3.000 τουρκαλβανοί με 1.200 εφεδρικούς αλβανούς θα χτυπούσαν τους Σουλιώτες από ένα δύσβατο μονοπάτι στο πιο αδυνατισμένο σημείο από την πλευρά του Προφήτη Ηλία..

Οι Σουλιώτες μπήκαν ανάμεσα σε δυο πυρά κι όλα τέλειωσαν..Στις 21 του Απρίλη του 1804 οι Τούρκοι αποφασίσανε να κάνουνε την τελική επίθεση εναντίον των εξαντλημένων Σουλιωτών. Η μάχη ήτανε φοβερή. Τα τουφέκια πήρανε φωτιά και τα σπαθιά σπάσανε από το πελέκημα..
Μαζί κι η Λένη Μπότσαρη, στο πλάι του πατέρα της του Νότη, έστρωνε γύρω της ματωμένα τούρκικα κορμιά. Όμως είναι αρίθμητη η Τουρκιά. Όσοι κι αν σκοτώνονται άλλοι έρχονται να πάρουν τη θέση τους. Λυγίζουνε οι περήφανοι και ανδρείοι Σουλιώτες. Οι περισσότεροι σκοτώνονται με τα σπαθιά στα χέρια. Μια δράκα απ’ αυτούς σπάνε τις τουρκικές γραμμές και πέφτουνε κάτω στο ρέμα, να περάσουνε τον Ασπροπόταμο και να γλιτώσουνε..

-----
-----

ΔΕΝ ΕΙΜΑΙ ΝΥΦΗ ΝΑ ΠΡΟΣΚΥΝΩ.

--------
--------

Ροβολάει τον κατήφορο και η Λένη με το γιαταγάνι στο χέρι βαμμένο απ’ το αίμα των Τουρκών.. 
Οταν εφυγε απο τον πατερα της.. έτρεξε με το σπαθί στο χέρι να ξεφύγει από τους διώκτες της που κατέφθαναν με βήμα ταχύ. Οι άλλες Σουλιώτισσες ξέροντας τον δρόμο της Τιμής πήγαν στην άκρη του γκρεμού που στεφανώνει το μοναστήρι και έπεσαν από ύψος 300 μέτρων στο σκοτεινό βάραθρο. Ένα δεύτερο Ζάλογγο μόλις είχε γεννηθεί..
 

Η Λενη με χίλια βάσανα κατεβαίνει την απότομη πλαγιά και κατευθύνεται προς τον Αχελώο.. Κοντοστάθηκε λαχανιασμένη κάτω από ένα πλατάνι. Ακούει κοντά της περπατησιές. Βλέπει μέσα από τα δέντρα να ξεπροβάλλουνε πέντε αρβανίτες. Σηκώνει το γιαταγάνι. Πάνε να την περικυκλώσουνε. Τα μάτια τους γυαλίζουνε μπροστά στην ομορφιά της και την αγριαδα της. Τρέχει η Λένω σαν τη λαφίνα, περνάει ανάμεσά τους  και κατηφορίζει προς το ποτάμι. Τρέχουνε πίσω της οι Τουρκαρβανίτες. Φωνάζει ο ένας απ’ αυτούς :
--Βάι, βάι, μελεγκίμ (αγγελούδι)..Δε λυπάσαι την ομορφιά σου; Μη λούλη μου (λουλούδι), καρτέρα με κι εγώ θα σε γλιτώσω..
Η Λένη όμως έχει φτάσει στην άκρη, κιόλας του ποταμού.  Κατεβασμένος απ’ το χειμώνα ο Ασπροπόταμος βουίζει πίσω της σαν δρακος κι από μπροστά της οι Τούρκοι πλησιάζουνε να βάλουνε χέρι πάνω της..  Άγριεψε το πρόσωπο της Λένης καθώς αγριεύει η λεαινα όταν δεί κάποιον να σιμώνει  τα μικρά της. Σήκωσε το κουμπούρι για φοβέρα. Ήτανε άδειο μα οι Τούρκοι δεν το ξέρανε..
Είχε ρίξει το τελευταίο της βόλι από ώρα πολύ, πάνω, στο Μοναστήρι του Σέλτσου, όταν βάρεσε έναν Τούρκο στο κούτελο τη στιγμή που πήδαγε πάνω από το ταμπούρι της. Έκραξε:

-Πίσω, παλιότουρκοι. Μην ερχόσαστε σιμά γιατί θα πεθάνετε..

-Ρίξε, κόρη, τα άρματα. 
Προσκυνα τον Αλη και γλίτωσε τη ζωή σου..

--Δεν ειμαι νυφη να προσκυνω! Μη κουνιέστε βήμα, μουρτάτες. Εγώ είμαι η Λένη του Μπότσαρη, του Νοτη θυγατερα,  και ζωντανή δε θα με πιάσετε ποτέ..

Έκαναν ένα, έκαναν δυο βήματα, διστακτικά, οι Τούρκοι, είδανε που μπαταριά δεν ακούστηκε, ξεθαρρέψανε.. Φτάσανε κοντά στη Λένη..
Αυτη το ειχε παρει αποφαση ομως..
Χωρίς δεύτερη σκέψη βούτηξε στα παγωμένα νερά του ποταμού και κολύμπησε με όλη την δύναμη που της είχε απομείνει. Οι τουρκαλβανοί σαν λυσσασμένα σκυλιά την ακολουθούν για να την κατασπαράξουν. Μετά από πολύ πάλεμα στα νερά του ορμητικού ποταμού κατάφερε να φτάσει μια λωρίδα γης που σχηματίστηκε μέσα στο ποτάμι. Κατάκοπη μα σώα βγήκε έκει πανω.. Από απέναντι την κοιτούσαν οι λιάπηδες σκεφτόμενοι την αμοιβή που τους έταξε ο πασάς αν του την φέρουν ζωντανή.. Ειχαν σαστισει κιολας καθως τα βρεγμενα ρουχα ειχαν κολλησει πανω στο σμιλεμενο κορμι της.. Ένας λιάπης της φωνάζει:
--Δε λυπάσαι, πουλάκι μου, τα νιάτα σου; Έλα να σε γλιτώσω..
 Της έδωσε το ντουφέκι του από την λαβή. Η Λένη όμως, ως Σουλιώτισσα προτιμάει χίλιες φορές τον θάνατο πάρα την αιχμαλωσία.. Προσποιήθηκε λοιπόν πως πάει να πιάσει το ντουφέκι, και χουφτώνει την σκανδάλη. Το βόλι φεύγει και βρίσκει τον λιάπη σωριάζοντάς τον κάτω. Ένας άλλος βλέποντας την τόλμη της κοπέλας όρμησε κατά πάνω της.. Η Λένη τον χτύπησε με τα χέρια της και του έσφιξε τον λαιμό για να τον πνίξει. Πάλεψε μ’ όλη της την δύναμη. Του έμπηξε τα νύχια της στα μάτια και στο σώμα.. Τον ακολουθησε και ενας αλλος..
Τότε έμπηξε η Λένω μια άγρια κραυγή σαν εκείνη που έβαζε πολεμώντας.. άρπαξε και τους δυο.. τους τράβηξε δυνατά και έπεσε μαζί τους στα αφρισμένα νερά του Αχελώου. Γρήγορα, τα ορμητικά νερά τους σκέπασαν και τους τρεις. Μόνο για λίγο κυμάτισαν πάνω στα ρέματα του νερού τα ξανθά μαλλιά της Λένης κι  ύστερα χάθηκαν κι αυτά..

------
------

ΠΕΣ, ΓΙΑΓΙΑ, ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΠΕΤΑΝΙΣΣΑ-ΕΛΕΝΗ.

-------
------

Εμεινε εκείνη η όχθη του Ασπροπόταμου που «πέταξε» η Λένω προς τη Λευτεριά και την Αθανασία, να λέγεται  «Το πήδημα της Καπετάνισσας». Κι όταν περνάγανε από κει οι γυναίκες των Αγράφων, σκύβανε, παίρνανε μια πέτρα, την πετάγαν στα νερά του ποταμού και λέγανε κάνοντας το Σταυρό τους:

--Θεός σ’ χωρέσει την Καπετάν - Ελένη!

Και λέγανε την ιστορία της Λένης, σαν παραμύθι, τα βράδια του χειμώνα οι γιαγιάδες στα εγγόνια, στα ατέλειωτα νυχτέρια τους οι μεγάλοι, και νιώθανε μέσα στα στήθια τους να θεριεύει εκείνη η φωτιά, που λίγα χρόνια μετά, στα 1821, θα γινότανε πυρκαγιά και θα κατάκαιγε την Τουρκιά...

Για την αυτοθυσία της Λένης γράφτηκαν μετά πολλά δημοτικά τραγούδια, για να θυμίζουν πως μόνη μια κοπέλα 19 χρονών τα έβαλε με τους εχθρους και νίκησε..

"Όλες οι καπετάνισσες των καπεταναραίων
όλες πάησαν, προσκύνησαν στ’ Αλή πασά την πόρτα
κι αυτήν η Λέν’ του Μπότσαρη
δεν πα να προσκυνήσει.
Δεν προσκυνώ Αλή πασά και σε μωρέ βεζύρη,
δεν ειμαι νυφ' να προσκυνω, εγώ είμ’ η Λέν’ του Μπότσαρη."

-----
-----

Η ΔΙΑΣΩΣΗ ΤΟΥ ΣΤΡΑΤΗΓΟΥ ΜΑΡΚΟΥ.

-------
-------

Ο ιστορικος Πουκεβιλ εγραψε: "Δεν το χωράει ο Ιστορικος νους ότι σε μία ημέρα χάθηκε ο ανθός του Σουλίου. Χάθηκαν τρεις γενεές Μποτσαραίων".. εννοωντας την αποφραδα ημερα του Σελτσου..
Ο τελικός απολογισμός απο τον χαλασμό των Μποτσαραίων ήταν η διάσωση μόνο 80 Σουλιωτών από τους οποίους οι 65 (σύμφωνα με άλλες μαρτυρίες 54) πέρασαν τον Αχελώο σε διάφορα σημεία και κατέφυγαν στ’ Άγραφα ..
Ευτυχως απο αυτο το κακο διεσωθη ο 14ετης Μαρκος, ενας απο τους πιο αγνους ηρωες του 1821, ο "αετος" του Σουλιου.. και μετεπειτα Αρχιστρατηγος της Ρουμελης..
Οι Κίτσος και Μάρκος Μπότσαρης (πατέρας και γιος) κατάφεραν να επιζήσουν, κρυμμένοι σε μια σπηλιά, και τελικά να φτάσουν στην Πάργα..

-----
-----

Ο ΤΕΠΕΝΕΝΛΗΣ ΣΚΥΛΟΣ.

------
------

Θελω εδω να κανω μνεια στον Αλη Πασα.. Παρουσιαζεται απο καποιους ως αναμορφωτης και ευεργετης των Ιωαννινων.. Απο ανθρωπους που ελαφρα τη καρδια αναθεωρουν την Ιστορια με τασεις διεθνισμου και οσμωσης..
Οι αποψεις περι ανθησης των Ιωαννινων, προστασιας των Ελληνων και γενικα "Καλα περνουσαμε με τους Τουρκους" προκαλουν γελια..
Προσφατα διαβασα ενα δημοσιευμα για τον Εσατ Πασα (τελευταιος Οθωμανος στρατιωτικος διοικητης των Ιωαννινων, οταν πηραν οι Ελληνες τα Γιαννενα το 1913), που τον παρουσιαζε ως τον τελευταιο υπερασπιστη της πολης... Οχι ως δυναστη αλλα ως υπερασπιστη!
Καλο ειναι να προσεχουμε την διατυπωση..

Ο Αλης Πασας ο Τεπενενλης υπηρξε ενας απο τους βιαιοτερους διωκτες.. οχι μονον των Σουλιωτων αλλα γενικα του Ελληνισμου..
Ενας αδιστακτος, σκληροτατος και δολιος τυραννος.. Σπανια κρατουσε τον λογο του.. Η αγαπημενη του φραση ηταν:"Ειπα-ξειπα"..
Υπευθυνος για εκατονταδες χιλιαδες σφαγες Χριστιανων και Ελληνων.. Υπαιτιος βιασμων και εξευτελισμων..
Βεβαιως και πρεπει να δεχομαστε ως αξιολογους καποιους εχθρους.. Οταν εν καιρω πολεμου, δρουν με πολεμικη δεοντολογια, που σεβονται την αξιοσυνη του αντιπαλου, την κουλτουρα ενος λαου, τους αιχμαλωτους..
Απο αυτην την κατηγορια, ο Αλης απεχει παρασαγγας.. για να τοποθετηθει εκει..

------
------

ΤΟ ΜΑΚΡΥ ΝΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΤΟΥ ΝΟΤΗ.

------
------

Γυρνωντας χρονικα πισω.. ο Νοτης Μποτσαρης, οταν εφυγε η Λενη μεσα στον χαλασμο, ηταν εξαντλημενος απο την αιμορραγια, καθως ειχε δεχθει 3 βολια..
Περιμενε τον θανατο.. αλλα τον βρηκαν οι Αρβανιτες και περιχαρεις που επιασαν τον καπετανιο, τον πηγαν στον Αλη..
Πρόσταξε να τον πάνε και να τον κλείσουν στο οχυρό κάστρο της Κλεισούρας, στη Βόρεια Ήπειρο για να τερματιστεί εκεί η ζωή του..

Αλλα ουτε εκει το νήμα της ζωής του Νότη σωθηκε... Προμηθεύτηκε ένα σουγιά, όπως διηγείται ο Γούδας στους «Παράλληλους βίους», πριόνισε την αλυσίδα του και την κλειδαριά του κελλιού του, έδεσε το ζωνάρι του κάπου και πήδηξε έξω λεύτερος. Και νυχτοπερπατώντας έφτασε στο Μπεράτι, οπού ο πασάς του Μπερατιου του έδωσε προστασία και τον φυγάδεψε στη Λάρισα..
Ανέβηκε ύστερα στον Όλυμπο και πολέμησε παρέα με τους κλεφταρματολούς.. Ξεμπαρκάρησε κάποτε στην Ύδρα κι έγινε αδερφοποιτός με τον Ανδρέα Μιαούλη..

Ο Αλή Πασάς δηθεν τον συγχωρεσε.. αλλα του εστησε ενέδρα για να τον σκοτώσει καθοδόν για τη Λαρισα ευκολότερα. Τον προειδοποίησε όμως ο Βελής, γιος του Αλή Πασά, που συμπαθουσε τον Νοτη..
Κατεφυγε στην Κερκυρα, οπου συνάθροισε τους ντόπιους Σουλιώτες και τους ξεσήκωσε να κατευθυνθούν στην Πάργα και από εκεί στην Πρέβεζα να πολεμήσουν με τα στρατεύματα του Σουλτάνου. Όταν μετά την πτώση της Πρέβεζας (1820) αποφασίστηκε να πολιορκηθούν τα Γιάννενα, ο Μπότσαρης με τους Σουλιώτες πήραν και αυτοί μέρος ως εκδίκηση προς τον Αλή Πασά..

Ως υπερασπιστης του Μεσολογγιου.. υποδέχτηκε το σκηνωμα του αγαπημένου του ανεψιού Μάρκου, μετα τον θανατο του στη μαχη του Κεφαλοβρυσου το 1823..
Πρωτοστατησε στην Εξοδο Ιερας Πολεως Μεσολογγιου το 1826, οπου μαζι με αλλους Σουλιωτες εγραψε νεο Σουλιωτικο Επος..
Ηταν συνεδρος και πληρεξουσιος στην  Γ΄ Συνέλευση της Δυτικής Χέρσου Ελλάδος στο Αιτωλικο και στη Γ' Εθνοσυνελευση της Τροιζηνας..

Στα ευρωπαικα σαλονια.. το γεγονος της υπερτατης θυσιας της καλλονης Λενης, ιστορειτο σαν θρυλος.. Οι δικαιοι αγωνες και θυσιες των Ελληνων θεριεψαν το ρευμα του Φιλελληνισμου.. Στα μεσα του    1827  επισκέφθηκε τον στρατηγό Νοτη Μποτσαρη ο  ανιψιός  του Μεγάλου   Ναπολέοντα, πρίγκιπας Πώλ  Μαρί  Βοναπάρτε,  που μόλις   είχε  καταταγεί  στο Ελληνικό  Ναυτικό  υπό τον ναύαρχο   Κόχραν για να πάρει   μέρος στον Αγώνα..
Ο νεαρός  πρίγκιπας ειχε  πολύ  συγκινηθεί  από   τον ηρωισμό   της   Λένης Μπότσαρη..  και   σαν έμαθε  ότι  ο ήρωας  πατέρας  της ειναι στην Τροιζήνα   επιδιώκει να τον γνωρίσει.. Οταν τον βρηκε, εσκυψε μπροστα του και φιλησε τα χερια του Νοτη..
Δυστυχως και ο πριγκηπας Πωλ Μαρι, εχασε την ζωη του στο πλευρο των Ελληνων σε ηλικια.. και αυτος 19 ετων..

Ο Νοτης δε συγχωρησε ποτε τον εαυτο του, που δε μπορεσε να προστατευσει την κορη του, τη νεραϊδοκαμωμενη Λενη.. και πολεμησε σαν λιονταρι, να σταθει ανταξιος της θυσιας της.. Πεθανε 85 χρονων στη Ναυπακτο..

Καποιοι αναφερουν τη Λενη ως κορη του Κιτσου Μποτσαρη (αδελφου του Νοτη και πατερα του Μαρκου).. Αυτο μαλλον δεν ευσταθει, καθως οι περισσοτερες πηγες αναφερουν πως η Λενη και ο Μαρκος ηταν ξαδελφια.. Πιθανον συγχεουν, γιατι κορη Ελενη ειχε και ο Κιτσος..

-----
------

ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ ΣΤΡΑΒΙΣΜΟΣ

-----
-----

Στις μερες μας.. που ανθει η αποδομητικη κριτικη των "εθνικων αφηγησεων", οι οποιες ομως επετρεψαν την εδραιωση του Εθνικου Κρατους.. επιχειρειται και η απομυθοποιηση του Σουλιου..
με τη δικαιολογια χρησιμοποιησης νεων ερευνητικων εργαλειων...

Ενταξει, αυτο ειναι χρεος καθε εποχης να φωτιζει τις νεες πηγες.. Αλλα να φωτιζει.. και οχι να αποσιωπα και να διαστρεβλωνει..
Η αγωνιστικοτητα, η μαχητικοτητα, ο ηρωισμος και οι πολεμικες τακτικες των Σουλιωτων-ισσων ομως ειναι στοιχεια που αναδεικνυονται σφοδρα και δεν ειναι δυνατον να αγνοηθουν..
Να λαβουμε υπ'οψιν πως τα γεγονοτα με τις ηρωικες πραξεις των Σουλιωτων λαμβανουν χωρα σε μια συγκεκριμμενη ιστορικη χρονοσφαιρα εκεινης της εποχης με τα τοτε δεδομενα.. Αν δεν το κατανοουμε σημερα και κρινουμε κατα το δοκουν και συμφωνα νε τα τωρινα.. τοτε οδηγουμαστε σε εναν ιστορικο και πνευματικο στραβισμο..
Μονο τιμη και δοξα για τους Λακεδαιμονιους της Ηπειρου, τους Σουλιωτες!

--------
--------

ΕΝΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΧΡΕΟΣ

-------
--------

Η πλειαδα των Σουλιωτισσων ηρωιδων δεν εξαντλειται μονο με τη Λενη Μποτσαρη, τη Δεσπω Τζαβελλα, τη Μοσχω Τζαβελλα, τη Δεσπω Μποτση, τη Χαϊδω Σεχου..
Ειναι οι γυναικες του Ζαλογγου, του Σελτσου.. και ποσες αλλες..
Δυστυχως.. οπως και σε αλλες περιπτωσεις.. δε βρηκα, οσο και αν εψαξα, ενα πορτραιτο, μια ζωγραφια που να απεικονιζει τη Λενη Μποτσαρη.. Η προτομη της που εχει στηθει στο βαραθρο του Σελτσου, θεωρω πως δεν παρουσιαζει τα νειατα και την ομορφια της.. Γι' αυτο η ζωγραφια που εχω αναρτησει πρωτη και αναπαριστα τη Λενη ειναι δημιουργια των γιων μου, Χρηστου και Θαναση-Καλλιστρατου Δαρή..

Αν τυχον μαζευτουμε στο Σελτσο.. εκει στον γκρεμο του Αχελωου.. να καλεσουμε εκει στο βημα τη Λενη Μποτσαρη.. Στο βημα της, στο "πηδημα της Καπετανισσας".. Εκεινη γνωριζει την αξια του Χρεους και να υποδειξει το Χρεος και τα ιδεωδη της Φυλης.. Εκεινη να δασκαλεψει τους Νεοελληνες για το ελλειμμα Χρεους που εχουν..
Να φερει πισω τα δροσερα της νειατα.. Να ανασυρει απο τα νερα του Ασπροποταμου τις φαμιλιες με τα μικρα Μποτσαροπουλα.. Να καλεσει σε ενοτητα Χρεους αρχοντες και αρχομενους..

Ελα κοντα μας, Λενη του Μποτσαρη, γενναια Καπετανισσα!