ΜΑΡΚΟΣ ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ - Ο ΣΟΥΛΙΩΤΗΣ ΑΕΤΟΣ

 Μεσολόγγι, 4 Ιανουαρίου 1824..

Στην παράλια είχε συγκεντρωθεί όλος ο κόσμος.. Στη λαοθάλασσα αυτή επικρατούσε μεγάλη συγκίνηση.. Οι πιο πολλοί είχαν δάκρυα στα ματιά.. αλλά δεν ήταν από λύπη.. Ήταν λαχτάρα, προσμονή, ελπίδα.. Μπροστα-μπροστα αραδιασμένοι οι άρχοντες της πόλης, ο κλήρος (με πρώτο τον Τσαριτσανιωτη Επίσκοπο Ιωσήφ των Ρωγών), οι καπετάνιοι με τους στρατιώτες τους..

Το Μεσολόγγι ήταν ελεύθερο..

Η αναχαίτιση των Τούρκων κατά την 1η πολιορκία της πόλης.. Οι επιτυχίες των Ελληνικών Όπλων, τα εδάφη που είχαν ανακτηθεί.. ακόμη και οι θυσίες και απώλειες αγωνιστών, θεριεψαν τη φλόγα..

Και ήταν απολύτως καθαρό στα ματιά τους.. το θαύμα της ελευθερίας.. Και αυτό το απόλυτο αγαθό, είχαν βάσιμες ελπίδες πως θα το κέρδιζαν..

Διάφοροι ευρωπαικοι κύκλοι και όχι μόνο.. είχαν ενθουσιαστεί από τον ζήλο, τον ηρωισμό, το ακατάβλητο πάθος των Ελλήνων.. και φυσικά για το δικαιοτατο αίτημα τους για αυτοδιάθεση..

Αλλά αυτός που ερχόταν σήμερα στο Μεσολόγγι ήταν ιδιαίτερα ξεχωριστός.. Ήταν ο εκπρόσωπος του "Αγγλικού Κομιτάτου του Λονδίνου", μιας φιλελληνικής οργάνωσης.. Αλλά δεν ήταν μόνο αυτό.. Ήταν ένας διάσημος ποιητής στη χωρά του, μέλος της Βουλής των Λόρδων του Ηνωμένου Βασιλείου και Εταίρος της Βασιλικής Εταιρίας..

Είχε κάνει γνωστό προ αφίξεως του.. πώς θα μοιράσει στους αγωνιστές τα εφόδια που του έστειλαν από το Λονδίνο. Από δικά του χρήματα θα έδινε 4. 000 λίρες για τη συντήρηση του στόλου.. θα στρατολογούσε και θα συντηρούσε με δικά του έξοδα πάλι 500 Σουλιώτες μαχητές, και ανακοίνωσε πως θα χρησιμοποιούσε Ευρωπαίους αξιωματικούς και μηχανικούς..

Η ιδιαίτερα ρομαντική φύση του σε συνάρτηση με αυτήν την ενθουσιώδη υποδοχή.. έκαναν τον Λόρδο να δακρύσει..

Ο George Gordon Byron.. μόλις πάτησε το πόδι του στην στεριά του Μεσολογγίου κατάλαβε, πως οι λαβύρινθοι του ανήσυχου πνεύματος του οδηγούσαν επιτελούς σε ένα ξέφωτο.. σε έναν σκοπό.. Το είχε διαισθανθεί, όταν πριν λίγο καιρό, είχε γράψει στο ποίημά του:«Τα νησιά της Ελλάδος»:«Τα βουνά τα μεγάλα Μαραθώνα θωράνε κι η αθάνατη βλέπει τα πέλαγα κοιλάδα. Εδώ πέρα μονάχος συλλογιόμουν πώς νάναι θα μπορούσε και πάλι μια ελεύθερη Ελλάδα! "

Τον Byron φιλοξένησε στο σπίτι του ο πρόκριτος Χρήστος Καψάλης.. Όταν καθησε λίγο να ξεκουραστεί, θυμήθηκε και έβγαλε από τα ρούχα του ένα γραμμα.. Την επιστολή αυτή την έλαβε 22 Αυγούστου 1823.. και είχε ημερομηνία σύνταξης στις 8 του ίδιου μηνά..

Πάλι τον πλημμύρισαν δάκρυα καθώς διάβαζε αυτές τις σειρές που απέπνεαν τιμή και ζήλο για την ελευθεριά.. Τόσο όμορφα γραμμένο, που απόρησε που στο τέλος το υπέγραφε ένας οπλαρχηγός, ένας καπετάνιος.. Αλλά πιο πολύ δάκρυσε, γιατί σκέφτηκε, πως όταν διάβασε πρώτη φορά την επιστολή.. δεν εγνωριζε πως ο αποστολέας ήταν ήδη νεκρός.. Μέτα έμαθε πως είχε πεθάνει μια ήμερα μετά τη σύνταξη αυτής της γραφής..

«…το γράμμα σας, καθώς και του σεβασμιωτάτου κ. Ιγνάτιου (πρόκειται για τον Ουγγροβλαχίας Ιγνάτιο, πρώην Άρτης), με ενέπλησαν χαράς. Η εξοχότης σας είναι ακριβώς ο άνθρωπος όπου μας χρειάζεται. Κανένα εμπόδιον ας μη σταματήσει τον ερχομόν σας εις το μέρος τούτο της Ελλάδος. Πολυάριθμος στρατός εχθρικός μας απειλεί, αλλά με τη βοήθεια Του Θεού και της εξοχότητας σας, θα εύρει εδώ την πρέπουσαν απάντησιν. Απόψε σκοπεύω κάτι να επιχειρήσω εναντίον ενός σώματος Αλβανών από έξι έως επτά χιλιάδων στρατοπεδευμένων σιμά εις το μέρος αυτό.

Μεθαύριον θ’ αναχωρήσω μαζί με μερικούς εκλεκτούς άνδρας μου, διά να έλθω προς υπάντησιν της Εξοχότητός Σας. Μη βραδύνετε πολύ να έλθετε. Σας ευχαριστώ διά την αγαθήν γνώμην όπου έχετε διά τους συμπατριώτας μου, ελπίζω δε ότι δεν θα την εύρητε αδικαιολόγητον. Σας ευχαριστώ και πάλιν διά την φροντίδα όπου ελάβετε τόσον γενναίως υπέρ αυτών.

Σας παρακαλώ να με θεωρείτε αδελφόν σας.

Μάρκος Μπότσαρης, ο Σουλιώτης"

Το γραμμα το έσφιξε στην παλάμη του.. Μια βαθειά μελαγχολία τον κυρίευσε απότομα.. Η μοίρα του στέρησε τη γνωριμία με έναν σπουδαίο άνθρωπο.. τη φιλιά με τον Μάρκο..

Τι ήταν αυτός ο Μάρκος; Η φήμη του είχε απλωθεί παντού.. Ένας αγνός, έντιμος, αδαμάντινος χαρακτήρας.. αλλά ταυτόχρονα ικανότατος στρατιωτικός και σκληρός πολεμιστής..

Ήδη ιστορειτο σαν θρύλος.. οι γεροί στις γωνίες, οι γυναίκες στα τζάκια μιλούσαν για τον "αετό του Σουλίου".. Ο θάνατος του, παρ^ολο που γέμισε θλίψη, συσπείρωσε εν' τούτοις τον Ελληνισμό.. Μα τι ήταν τελικά αυτοί οι Έλληνες;

Αυτή η φυλή τελικά μετά από τόσα χρόνια σκλαβιάς, δεν είχε παρεκκλίνει από τα ιδανικά των προγόνων.. Πώς έγινε, οι λαοί της Ευρώπης να ήταν τόσο αχάριστοι αυτά τα χρόνια απέναντι προς αυτό το Ιερόν Έθνος; Σε αυτούς που τους έδειξαν το φως..

Ο George τινάχτηκε.. Ζήτησε να του φέρουν, να φορέσει φουστανελλα.. Τράβηξε ευθύς για το νεκροταφείο, όπου ήταν θαμμένοι πολλοί από τους υπερασπιστές της πόλης.. Τον ακολούθησε πλήθος κόσμου.. Ζήτησε τον τάφο του Μάρκου.. Μόλις βρέθηκε μπροστά, έπεσε στο μνήμα αγκαλιάζοντας το, έχοντας στον θώρακα του τον Σταύρο..

Σηκώθηκε και ορκίστηκε ενώπιον όλων, να αγωνισθεί μέχρι θανάτου για την απελευθέρωση της Ελλάδας από την τουρκοκρατία..

«Θα μείνω εδώ ώσπου να βεβαιωθώ ότι ή η Ελλάδα θα αποτινάξει τον τουρκικό ζυγό ή θα πέσει πάλι στην εξουσία τους. Όλα τα εισοδήματά μου θα δαπανηθούν γι’ αυτόν τον σκοπό. Ο, τι προσφέρω από το δικό μου εισόδημα και τις προσωπικές μου προσπάθειες, θα τα δώσω με την ευχαρίστησή μου».

"Αν τα νιάτα σου λυπάσαι, γιατί πλειο να ζεις;

Της τιμής εδώ ‘ναι ο τόπος, άξιος δείξου μαχητής,

ζήτα κι εύρε ανδρείου μνήμα, κι αν ζητήσεις θα το βρεις,

κοίτα γύρω, πιάσε θέση,

στάσου εκεί ν’ αναπαυθείς.

-------

-------

Μποτσαραιοι και Τζαβελλαιοι..

-----

------

Ο Μαρκος Μποτσαρης ηταν ο δευτεροτοκος γιος του Κιτσου (Χρηστου) Μποτσαρη και Χρυσουλας Παπαζωτου-Γιωτη, απο 7 αδελφια (5 αγορια- 2 κοριτσια).. Ο πατερας του και ο παππους του Γιωργος (Γκογκας) υπήρξαν από τις επιφανέστερες μορφές της περιοχής του Σουλίου στην Ήπειρο..

Στο χωριο Παλιοχωρι του Σουλιου.. ακουστηκε στις 08/03/1790 πρωτη φορα το κλαμμα του μικρου Μαρκου Μποτσαρη..

Καταγόταν από την φάρα (σύνολο οικογενειών που φέρουν το ίδιο όνομα και συνδέονται με δεσμούς συγγένειας) των Μποτσαραίων, η οποία, μαζί με εκείνη των Τζαβελαίων, ήταν η πιο σημαντική στην ιστορία του Σουλίου..

Σύμφωνα με τον Περραιβό, οι Μποτσαραίοι κατάγονταν από το χωριό Δράγανη, σημερινή Αμπελιά, της Παραμυθιάς.. Αυτο το επιβεβεβαιωνει και ο Β. Κραψίτης στο βιβλίο του «Η αληθινή ιστορία του Σουλίου»..

Η χριστιανική «νησίδα» του Σουλίου, ήδη από τα πρώτα χρόνια της δημιουργίας της, έγινε στόχος των Τούρκων και εξισλαμισμένων Αλβανών αγάδων και μπέηδων της περιοχής. Όλες όμως οι απόπειρες εξουδετέρωσης των Σουλιωτών απέτυχαν οικτρά. Οι σκληρότεροι όμως αγώνες του Σουλίου για την διατήρηση της ανεξαρτησίας του έχουν στενότατα συνδεθεί με τον δαιμόνιο Αλή πασά.. Εννοείται πως πρωταγωνιστικό ρόλο στις μάχες εναντίον του Αλή έπαιξαν οι δύο ισχυρότερες φάρες (Μποτσαραιοι-Τζαβελαιοι).. Ο Γεώργιος Μπότσαρης μάλιστα, παππούς του Μάρκου, πιστώθηκε την απόκρουση της επίθεσης του Αλή το καλοκαίρι του 1792..

Μετά τον θάνατο του Λάμπρου Τζαβέλλα την ιδια χρονια οι αρχηγοί των σουλιώτικών φαρών εξέλεξαν ως «πρωτοκαπετάνιο» τον γιό του, Φώτο, παραγκωνίζοντας έτσι τον Μπότσαρη. Ενδέχεται με την πράξη τους αυτή να ήθελαν να διατηρήσουν μια ισορροπία στην πολιτική κατάσταση της πατρίδας τους πιστεύοντας ότι μια εκλογή του Μπότσαρη θα αύξανε την ήδη μεγάλη δύναμη της φάρας του, κάτι που πιθανότατα δεν ήθελαν..

Ο πατερας του Μαρκου, Κίτσος Μπότσαρης, ηταν αρχηγος τής μεγάλης «φάρας» τών Μποτσαραίων, μετά από τήν δολοφονία τού πρωτότοκου αδελφού του Δημήτρη -«Τούσια»- Μπότσαρη, ήρωα τών πολέμων 1792-1796. (Από δηλητηριασμένη γούνα πού τού έστειλε ως «δώρο» ο -πάντοτε δόλιος- Αλή-Πασάς..)

Είχε μεσολαβήσει η αυτοκτονία -μέ δηλητήριο- τού παλαίμαχου πατέρα τους, τού έκπτωτου πολέμαρχου Γιώργη Μπότσαρη, τραγικά μετανοιωμένου γιά τήν εσφαλμένη -έως προδοτική- απόφασή του νά αποσύρει τήν «φάρα» τών Μποτσαραίων από τό Σούλι, λίγα χρόνια πρίν από τήν τελική επίθεση τού Αλή-Πασά κατά τό έτος 1803, αδυνατίζοντας σημαντικά τήν κοινή άμυνα και συντελώντας καίρια στήν πτώση τού Σουλίου..

-----

-----

Γραμματα και αρματα..

----

----

Ο μικρός Μάρκος έμαθε γράμματα στο ναό της Αγίας Παρασκευής στο Κούγκι. Εκεί ο καλόγερος Σαμουήλ του δίδαξε γραφή και ανάγνωση.. Ο φλογερός ιερωμένος δίδαξε τα πρώτα γράμματα στον Μάρκο και του ενέπνευσε τον πόθο για την ελευθερία.. Ιστορείται ότι εμαθε γραμματα και στό Βουλγαρέλι τής Αρτας (κατά τό διάστημα τών ετών 1800-1803)..

Για κάποιο ακαθόριστο χρονικό διάστημα ο Μάρκος βρέθηκε ως όμηρος στην Αυλή του Αλή πασά στα Ιωάννινα (οι πηγές δεν συμφωνούν ούτε για το πότε βρέθηκε ούτε για το πόσο παρέμεινε εκεί). Φοίτησε στο περίφημο πολεμικό σχολείο του Αλή, το επανδρωμένο από Γάλλους αξιωματικούς, και καλλιέργησε ιδιαίτερα τις πολεμικές του αρετές..

Ο Αλη-Πασας ειχε πει για αυτον:

--Αυτός εκεί που δε βγαζει μιλιά, θα φάει πολλή Τουρκιά..

Στήν εφηβική του ηλικία -μόλις 14 ετών- ο Μάρκος βίωσε τραυματικά τόν αποδεκατισμό τής «φάρας» του τόν Απρίλιο 1804, στόν «Σέλτσο» (Βυζαντινό Μοναστήρι σέ απόκρημνη περιοχή στό ορεινό Ραδοβύζι τής Αρτας), όπου κατέφυγαν διωκόμενοι οι Μποτσαραίοι μαζί μέ άλλες μικρότερες «φάρες» πού τούς ακολουθούσαν και όπου, ύστερα από ηρωϊκή αντίσταση επί τέσσερις (4) μαρτυρικούς μήνες, απέναντι σέ 10πλάσιες δυνάμεις Τουρκαλβανών, έγιναν ολοκαύτωμα στά τρομερά φαράγγια και τούς απροσπέλαστους γκρεμούς τού Ασπροπόταμου (Αχελώου).. (εχω αναφερθει επι μακρον για αυτα τα γεγονοτα, οπως και για τους 3 πολεμους Σουλιωτων-Αλη Πασα, στο αφιερωμα μου για την θρυλικη εξαδελφη του Μαρκου.. "Νεραϊδα του Σουλιου", την καλλονη Λενη Μποτσαρη)

Από εκεί, διαφεύγοντας μόλις τήν αιχμαλωσία (κρυμμένος ο Μάρκος επί ημέρες μέ τόν πατέρα του Κίτσο και εξήντα (60) περίπου διασωθέντες Μποτσαραίους και άλλους Σουλιώτες, σέ απρόσιτη σπηλιά πάνω από τόν αδιάβατο Αχελώο), κατόρθωσαν νά διασωθούν από τά αποσπάσματα τών Τουρκαλβανών πού τούς αναζητούσαν μανιωδώς και καθοδηγούμενοι από τούς ελάχιστους τοπικούς συμμαχητές τους (μεταξύ τών οποίων ο Γεώργιος Κοσσυβάκης), νά κρυφθούν αρχικά στό χωριό Μπότση στά σπίτια τών Κοσσυβακαίων, εν συνεχεία στόν Βάλτο και -τέλος- στήν Πάργα, όπου «ανταμώθηκαν» μέ τούς υπόλοιπους Σουλιώτες και τούς ελάχιστους επιζώντες συγγενείς τους..

-----

-----

Οι Μποτσαραιοι υπο ξενη σημαια.

-----

-----

Τελικά έφτασαν με πολλές δυσκολίες στην Κέρκυρα και στούς Παξούς όπου εγκαταστάθηκαν και παρέμειναν γιά χρόνια, προσπαθώντας νά επιβιώσουν και ν’ ανασυντάξουν τίς δυνάμεις τους. Εκεί ο πατέρας του Μάρκου τάχθηκε στον Ρωσικό στρατό. Ακολούθησαν τα εκπληκτικά ταξίδια του Μάρκου στην Ιταλία, στην Δαλματία, στην Τένεδο και στην Λευκάδα..

Το 1807 ύστερα από την συνθήκη του Τιλσίτ τα Επτάνησα περιήλθαν στα χέρια των Γάλλων. Οι τελευταίοι δημιούργησαν ένα τάγμα και το ονόμασαν «Αλβανικό Σύνταγμα». Η απαράδεκτη ονομασία του δόθηκε για να μην δυσαρεστηθούν οι φανατικοί Καθολικοί Ευρωπαίοι που μισούσαν οτιδήποτε ελληνικό.

Ο Κίτσος Μπότσαρης έγινε συνταγματάρχης αυτού του τάγματος.

Με την ενηλικιωση του αρχισε να διεκδικεί μία θέση στο τάγμα και ο Μάρκος! Με συνεχείς πιέσεις και ατελείωτα παρακάλια ζητούσε επί μήνες από τον πατέρα του να φροντίσει για αυτό. Αλλά αυτός έμενε αναποφάσιστος. Έτσι μία μέρα πήρε το ζήτημα στα χέρια του: Παρουσιάστηκε στους Γάλλους και τους απαίτησε να τον βάλουν στο τάγμα. Για κάποιους ανεξήγητους λόγους οι Γάλλοι τον έταξαν στο τάγμα με το βαθμό του υπαξιωματικού!

Στίς πολεμικές επιχειρήσεις τών Γαλλικών στρατευμάτων (υπό τόν Στρατάρχη Μπερτιέ), εναντίον τών Άγγλων, ο Μάρκος απέδειξε πολύ γρήγορα τά ηγετικά και πολεμικά του προσόντα, οι δέ Γάλλοι εκτιμώντας τα, τόν προήγαγαν -μόλις σέ ηλικία 22 ετών- στόν βαθμό τού Ταγματάρχη, γεγονότα πού τόν «εφοδίασαν» μέ πολύτιμη επιτελική εμπειρία, γνώση τής σύγχρονης πολεμικής τακτικής αλλά και μια διοραση τής διεθνούς πολιτικής «ατμόσφαιρας» τής εποχής του.

Τήν πρώϊμη πολιτική εμπειρία του κατέγραψε ο Μάρκος σέ σωζόμενη χειρόγραφη προκήρυξή του, όπου επισημαίνει:

«Οπου κυματίζει η Αγγλική σημαία, οι λαοί είναι δούλοι…».

Στα 1811 ο Μάρκος έλαβε μέρος στην υπεράσπιση της Λευκάδας από τους Άγγλους. Τότε ήρθε αντιμέτωπος με… τον Κολοκοτρώνη!

Τότε ο Κολοκοτρώνης λειτουργούσε ως λοχαγός του Αγγλικου Στρατου και ο Μπότσαρης ως ταγματάρχης.

Ο Γερος ειπε σε εναν δικο του:

--Θα πας αντικρυ στο Γαλλικο στρατοπεδο και θα βρεις τον Μαρκο Μποτσαρη.. Να του πεις πως θελω να ιδωθουμε..

--Καλα, καπετανιε..

--Κοιτα να τα καταφερεις..

--Οπου θα βρισκω σκουρα, θα λεω πως με στελνει ο Θοδωρακης Κολοκοτρωνης..

Γυρισε και του εφερε ενα γραμμα..

Φωναξαν εναν δασκαλο να το διαβασει..

--Διαβασε εδω, δασκαλε.. Προσεχε, ειναι μυστικο.. Αν πεις τιποτα, θα σου καψω τ'αυτια..

--Καπετανιε Θοδωρακη, εγω ειμαι Ελλην διδασκαλος εκ Λευκαδος.. ουτε Τουρκος ουτε Εγγλεζος..

--Καλα τα λες.. Διαβασε!

" Αγαπητε πατριωτη, δε μπορω να προδοσω την υποθεσιν που ορκιστηκα να υπηρετησω. Ας μπει ο καθεις στην θεση του. Οταν σταματησουν τα τουφεκια, τοτε θα φιληθουμε.

Μαρκος Μποτσαρης, ο Σουλιωτης"

Ευτυχώς οι δύο μετέπειτα επαναστάτες του ‘21 έμειναν αλώβητοι από την μάχη.

-----

------

"Ανωτερη ειναι η κυβερνηση που θα βγαλει η πατριδα μου."

-----

-----

Κουβεντιαζε ο Μαρκος με τον πατερα του τον Κιτσο..

--Εγω, πατερα, συλλογιζομαι, πως η πατριδα μας μεγαλωνει.. και μπορει να μας διαταξει αυριο.. Η μεγαλη πατριδα μας ειναι μεγαλυτερη απο το Σουλι..

--Παιδι μου, σωστα μιλας.. μονο που ο νους σου απλωνεται πολυ..

--Τα πραγματα κανουν τον νου μου, να απλωνεται.. Εδω στην Κερκυρα ειμαστε προσφυγες.. Εγω συλλογιζομαι και το Σουλι και την Ελλαδα ελευθερη.. Στα νησια ποτε ο Αγγλος ποτε ο Γαλλος λενε, πως θα μας λευτερωσουνε..

--Ολοι να σκλαβωσουνε, θελουνε..

--Εγω ο Μαρκος Μποτσαρης ορκιζομαι Στον Θεο που θα με κρινει και σε αυτο το χερι που με βοηθα να ζω, πως δεν θα εχω εχθρα για κανεναν πατριωτη μου.. ουτε θελω να ειμαι πρωτος.. αλλα θα κανω αυτα που θα με διαταξουν οι ανωτεροι..

--Για πες, Μαρκο.. Ποιοι ειναι οι ανωτεροι;

--Η κυβερνηση που θα βγαλει η πατριδα μου.. με τον νομο..

Πεταχτηκε και ο ξαδελφος του Μαρκου, ο Τουσιας..

--Και εγω ορκιζομαι το ιδιο με τον Μαρκο.. μονο την κυβερνηση της πατριδας μου παραδεχομαι..

Μετά τήν ήττα τού Ναπολέοντα και τήν αποχώρηση τών Γάλλων από τά Ιόνια νησιά, ο Μάρκος Μπότσαρης ιδιώτευσε στήν Κέρκυρα.. και παντρεύτηκε την Χρυσούλα Καλόγηρου και έκανε μαζί της πέντε παιδιά: την Ελένη (πέθανε στους πρώτους της μήνες), τον Δημητράκη (1815), την Βασιλική (1818), την Αναστασία (1820) και τελευταία την Κατερινα (1822).

-----

-----

Οι δολοπλοκιες του ατιμου Αλη-Πασα.

-----

-----

Παρακινημένος από τον πανούργο πασά, ο Κίτσος Μπότσαρης επέστρεψε το 1813 μαζί με την οικογένειά του στην Άπειρο. Αυτό ήταν και το μοιραίο του λάθος. Ο Αλή υποδέχθηκε τον Κίτσο με προσποιητή θέρμη. Ταυτόχρονα όμως άφησε εντέχνως να διαδοθεί πως σκόπευε να του παραχωρήσει το αρματολίκι των Τζουμέρκων επικεφαλής του οποίου ήταν εκείνη την εποχή ο Γώγος Μπακόλας. Ο τελευταίος, για να μην υπάρξει περίπτωση διεκδίκησης της περιφέρειάς του δολοφόνησε τον Κίτσο..

Ο Μάρκος έχασε έναν πολύ στοργικό πατέρα και λυπήθηκε πολύ για αυτό… Ύστερα κάθισε μπροστά από το εικόνισμα της βρεφοκρατούσας Παναγιάς κι ορκίστηκε να πάρει εκδίκηση. Με αυτά τα δεδομένα ο Μάρκος δεν μπορούσε να έχει καμία εμπιστοσύνη στον Αλή πασά.

Παρ'όλα αυτά ο πανούργος Αλβανός τον διόρισε το 1815 διοικητή στον Κακόλακο του Πωγωνίου.. στον παλιό πύργο του Κουρτ Πασά..

Δεν είναι δυνατόν να προσδιοριστεί αν ο διορισμός απέβλεπε στη χρησιμοποίηση ενός πολεμικού στελέχους αξίας ή αν ο Αλή ήθελε να παρασύρει σε παγίδα τον Μάρκο ώστε να τον εξοντώσει. Ο τελευταίος, μην μπορώντας να πράξει αλλιώς, απεδέχθη τον διορισμό αλλά φρόντιζε πάντοτε να λαμβάνει ιδιαίτερα μέτρα προστασίας.

Έμεινε στο Κακόλακο έως το 1820 τότε δηλαδή που ο Αλή πολιορκήθηκε από τον Ισμαήλ Πασόμπεη..

-----

-----

Ο ορκος και το σαλπισμα του Αγωνα.

-----

------

Στά χρόνια μεταξύ 1818-1819, ο Μάρκος Μπότσαρης μυήθηκε (κατά πάσα πιθανότητα από τόν Χριστόφορο Περραιβό), στήν Φιλική Εταιρεία και έκτοτε προετοιμαζοταν «πάση δυνάμει» γιά όσα προέβλεπε ότι θά επακολουθούσαν..

Κατα το διαστημα αυτο συναντηθηκε με τον Κολοκοτρωνη στην Κερκυρα..

--Μαρκο, τωρα που ανταμωθηκαμε, να γινουμε αδελφοποιητοι.. Θελεις;

-- θέλω και παραθέλω.. γιατί σε τιμάω περισσότερο από τότε που μου πες πως ετοιμάζεσαι να δουλέψεις για την πατρίδα.. Απάνω στον ορκο της πατρίδας σε λέω αδερφό μου και το χω τιμή μου και καμάρι μου..

-- Να δώσει ο Θεός να σμίξουμε στα χώματα μας..

--Αμήν! και πιστεύω πως σύντομα θα γίνει γιατί πολλά σύννεφα μαζεύονται.. ο Σουλτάνος τον έχει σφίξει τον Αλη.. και ο Αλης μας καλεί να πάμε να τον βοηθήσουμε..

Από την άλλη μεριά και οι Τουρκοι με τον Χουρσίτ..

--Να δώσει ο Θεός να φαγωθούν μεταξύ τους..

----

----

Στο κυνηγι του Αλη-Πασα.

-----

-----

Το 1820 ο Αλή πασάς κηρύχτηκε αποστάτης από τον Σουλτάνο και μεγάλα στρατεύματα πολιόρκησαν τα Γιάννενα. Ο αρχηγός των σουλτανικων στρατευματων ο Ισμαήλ Πασόμπεης ζήτησε από τους Σουλιώτες συμμαχία.. Οι Σουλιώτες πίστεψαν ότι αυτή η διαμάχη θα τους έδινε την ευκαιρία να εγκατασταθούν ξανά στην περιοχή τους. Τα ηγετικά στελέχη της οικογένειας των Μποτσαραίων ήρθαν σε επαφή με τους αρχηγούς των σουλτανικών δυνάμεων και συμφώνησαν να ταχθούν με το μέρος τους με αντάλλαγμα την εγκατάσταση εκ νέου στο Σούλι και την απόδοση των προνομίων που τους είχε αφαιρέσει ο Αλή..

Ύστερα απ’ αυτή τη διπλωματική επιτυχία οι Σουλιώτες.. τόν Νοέμβριο τού έτους 1820, ο Μάρκος μαζί μέ τόν παλαίμαχο θείο του Νότη Μπότσαρη, επικεφαλής πολυαρίθμων Σουλιωτών κατέφθασαν έξω από τά πολιορκημένα Γιάννενα ως «σύμμαχοι» τών Σουλτανικών στρατευμάτων εναντίον τού παλαιού άσπονδου εχθρού τους Αλή-Πασά..

Τό Σούλι ήλεγχαν στρατεύματα πιστά στόν προκηρυγμένο Πασά τών Ιωαννίνων, οχυρωμένα σέ σειρά φρουρίων, περιμετρικών τού Σουλιώτικου οροπεδίου αλλά και στήν ίδια τήν «καρδιά» του, τήν δυσπρόσιτη «Κιάφα».. Οι Σουλιωτες άρχισαν να πολιορκούν το φρούριο της Κιάφας..

Παράλληλα μοίρα του οθωμανικού στόλου κατέπλευσε στο Ιόνιο, με επικεφαλής τον ναύαρχο Αλή Βέη, για να καταλάβει τις παραθαλάσσιες πόλεις που βρίσκονταν στη δικαιοδοσία του Αλή. Ο ανυπότακτος ηγεμόνας από την πλευρά του οχύρωσε τα Ιωάννινα και αποφάσισε να αντισταθεί μέχρις εσχάτων..

-----

-----

" Μαρκο, μπιρο μ'.. βοηθα με και ολα δικα σου."

-----

-----

Η παράταιρη αυτή συμμαχία όμως δεν επρόκειτο να διαρκέσει πολύ. Πολλοί ντόπιοι Τουρκαλβανοί προύχοντες έπεισαν τον Ισμαήλ όχι μόνο να ανακαλέσει τους Σουλιώτες αλλά να επιδιώξει και την εξόντωση τους. Πράγματι εκείνος με διάφορες προφάσεις τους συγκέντρωσε στα Ιωάννινα, όπου και σκόπευε να τους σφαγιάσει..

Ο Αλή πασάς όμως πληροφορήθηκε τα τεκταινόμενα από τους κατασκόπους και φρόντισε να επωφεληθεί της ευκαιρίας. Προειδοποίησε τους Σουλιώτες για τον κίνδυνο που διέτρεχαν και τους πρότεινε συμμαχία. Οι διαπραγματεύσεις έγιναν μεταξύ του ιδίου του Αλή και του Μάρκου Μπότσαρη,ο οποίος αποδείχθηκε σκληρός διαπραγματευτής και αξίωσε την πλήρη ελευθερία του Σουλίου. Ο Αλή, ευρισκόμενος σε δυσχερή θέση, αποδέχτηκε πρόθυμα τους όρους του Σουλιώτη οπλαρχηγού.

Ο Τεπενενλης σκυλος.. σαν ασθμαινον φιδι, μονολογουσε:

--Ωρε μπιρο μ', Μαρκο.. Μαρκο, Βοηθα με και ολα δικα σου!

Η συμμαχία επισφραγίστηκε στις 4 Δεκεμβρίου 1820 (Κατά εκπληκτική χρονολογική σύμπτωση τήν 12η Δεκεμβρίου 1820, δηλαδή, ακριβώς 17 χρόνια μετά τήν τραγική «έξοδό» τους από εκεί, τήν 12η Δεκεμβρίου 1803 !)..

Ιστορείται ότι, η αποχώρηση τού Σουλιώτικου σώματος από τό Σουλτανικό στρατόπεδο τών Ιωαννίνων δέν έγινε κρυφά αλλά «ημέρα μεσημέρι», μέ τίς σημαίες «ανοιχτές» και τόν Μάρκο Μπότσαρη επικεφαλής, μέ τό σπαθί στό χέρι νά προκαλεί μεγαλόφωνα και ονομαστικά σέ «προσωπική» μονομαχία τούς αρχηγούς τών Τουρκικών και Αλβανικών στρατιωτικών σωμάτων πού παρακολουθούσαν αμήχανα και από τούς οποίους κανένας δέν τόλμησε ν’ αντιπαρατεθεί μαζί του.

Λέγεται ότι κάποιος από αυτούς, εκφράζοντας τήν απροθυμία όλων τους γιά μιά τέτοια -φονική- μονομαχία, τού αντιγύρισε :

«Αν είσαι εσύ τρελλός ωρέ Μάρκο, εμείς δεν τρελλαθήκαμε ακόμη…».

Ο ιστορικός Κων/νος Βακαλόπουλος, στό μνημειώδες βιβλίο του, «ΗΠΕΙΡΟΣ» (Εκδόσεις Αφών Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 1992, σελ. 230 επ.), γράφει :

«Διατηρώντας στό εξής ίσες αποστάσεις, τόσο απέναντι στήν «Πύλη» όσο και απέναντι στόν Αλή-Πασά, οι Σουλιώτες επέτυχαν, μέ τήν μέθοδο αναζήτησης ανταλλαγμάτων, νά τούς παραδοθεί και τό οχυρό φρούριο τής Κιάφας (Απρίλιος 1821), γεγονός ιδιαίτερης σημασίας γιά τούς μελλοντικούς αγώνες τους.. Παρά τά τεράστια προβλήματα πού αντιμετώπιζαν λόγω τού ασφυκτικού τουρκικού κλοιού και τού -από τούς Αγγλους- ναυτικού αποκλεισμού τών Ηπειρωτικών παραλίων ως τόν Αμβρακικό, καθώς και τής κατοχής τής Πάργας και τής περιοχής τής Τσαμουριάς, οι Σουλιώτες πέτυχαν να σταθμίσουν τά οφέλη από τήν διαπάλη τής «Πύλης» και τού Αλή-πασά και -μέ αξιοθαύμαστη οξυδέρκεια και διορατικότητα- ν’ αξιοποιήσουν άριστα τήν εσωτερική κρίση τής Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Ουσιαστικά εκείνοι ήσαν οι πρώτοι πού έδωσαν τό έναυσμα γιά τόν αγώνα τής εθνεγερσίας..»

Για να είναι η συμμαχία με τον Αλη πιο πειστική αντάλλαξαν ομήρους, ο Αλή πάσας τα εγγόνια του και ο Μπότσαρης τη ίδια του την οικογένεια!

------

------

Το ξεπεταγμα ενος Αρχηγου.

-----

------

Οι Σουλιώτες ξαναπήραν το Σούλι και σχημάτισαν την Αλβανο-Σουλιωτική συμμαχία.

Τότε ο Μπότσαρης άρχισε ένα δίχρονο αγώνα κατά των Τούρκων στην Ήπειρο..

Αμέσως μετά την σύναψη της συνθήκης ο Μάρκος ανέλαβε να προσβάλει τις σουλτανικές δυνάμεις.

Επικεφαλής 300-350 Σουλιωτών εμφανίστηκε επί του όρους Σατοβέτζας απέναντι από το σουλτανικό στρατόπεδο. Οι Σουλιώτες επιτέθηκαν ξιφήρεις και κατέσφαξαν τους Τούρκους που στρατωνίζονταν σε εκείνο το σημείο.

Στη συνέχεια ο Μπότσαρης κατέλαβε το φρούριο των Βαριάδων και οχυρώθηκε σε αυτό. Απ’ εκεί, επικεφαλής 200 ιππέων, προσέβαλε μια σουλτανική εφοδιοπομπή στις Κομψάδες. Φόνευσε σχεδόν όλα τα μέλη της εφοδιοπομπής και απέστειλε πλήθος λαφύρων στο Σούλι.

Αμέσως μετά κατέλαβε τη θέση Πέντε Πηγάδια.. Ο Πασόμπεης τότε έστειλε 5.000 στρατιώτες να αφανίσουν τον Μπότσαρη. Εκείνος όμως έστησε παγίδα. Όταν οι στρατιώτες έφτασαν και ήταν νύκτα αποφάσισαν να διανυκτερεύσουν σε ένα εγκαταλειμμένο πανδοχείο όπου ήταν εκεί. Τότε ο Μπότσαρης και οι Σουλιώτες τους επιτέθηκαν από το φρούριο, κατέσφαξαν τους Τούρκους και έκαψαν τις πρόχειρες κατασκηνώσεις τους! Οι Τούρκοι που δεν μπορούσαν να ξεχωριστούν στην νύκτα άρχισαν να σφάζονται μεταξύ τους! Το πρωί το θέαμα στα Πέντε Πηγάδια ήταν τρομακτικό…

Οι ιστοριογράφοι της εποχής δεν έκρυψαν την έκπληξή τους για τον πόλεμο-αστραπή τον οποίο εφάρμοσε με απόλυτη επιτυχία ο Σουλιώτης οπλαρχηγός. Πράγματι την εποχή εκείνη ο Μπότσαρης διέτρεχε με απίστευτη ταχύτητα τη περιοχή από Άρτα μέχρι Ιωάννινα κατατροπώνοντας τα σουλτανικά στρατεύματα. Είναι βέβαιο πως αν διέθετε μεγαλύτερη δύναμη θα είχε συντρίψει τα σουλτανικά στρατεύματα και ουσιαστικά θα είχε απελευθερώσει το μεγαλύτερο μέρος της Ηπείρου, εφόσον ο Αλή πασάς δεν διέθετε πλέον επαρκείς δυνάμεις ώστε να αμφισβητήσει την κυριαρχία του.

Παράλληλα με τις πολεμικές τους επιτυχίες οι Σουλιώτες έσπευσαν να οργανωθούν. Σχημάτισαν οκταμελές συμβούλιο από αντιπροσώπους των μεγαλύτερων φαρών, με πρόεδρο τον Νότη Μπότσαρη. Γενικός στρατιωτικός αρχηγός ορίστηκε ο Μάρκος Μπότσαρης.. Ηταν και αλλοι αρχηγοι μαζι τους.. από τίς πλέον σημαντικές «φάρες», όπως οι : Ζυγούρης Τζαβέλας, Γιωργάκης Δράκος, Λάμπρος Βέϊκος, Τούσας Ζέρβας, Γιώτης Νταγκλής, Θανάσης Φωτομάρας, Γιάννης Κουτσονίκας κ.λπ.), και συνέστησαν αντιτουρκική συμμαχία μέ τούς επιφανείς Μουσουλμάνους Αλβανούς οπλαρχηγούς : Αγο Βασιάρη, Ταχήρ Αμπάζη, Ελμάζ Μέτζο Μπόνο, Σουλεϊμάν Μέτο και Αγο Μουχαρδάρη, οι οποίοι ήσαν οι επικεφαλής τών -μέχρι τότε- πιστών στον Αλή Πασά, Αλβανικών στρατιωτικών δυνάμεων..

Αμέσως με την επάνοδο τους οι Σουλιώτες ξεκίνησαν τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις και μέχρι τις 30 Δεκεμβρίου είχαν καταλάβει όλα τα εδάφη της παλαιάς τους επικράτειας..

Λίγες ημέρες αργότερα οι συμμαχικές δυνάμεις άρχισαν επιθετικές κινήσεις και με συνεχείς νίκες στα Πέντε Πηγάδια, στο Θεριακίσι, στο Μπάρτζι, στα Πλαίσια, στους Μελιγγούς, στα Τσερίτσανα και στα Λέλοβα περιόρισαν ακόμη περισσότερο τις σουλτανικές δυνάμεις. Τότε υπό το κράτος του φόβου από τις συνεχόμενες ήττες, προτάθηκε απο τους Τουρκους στους Σουλιώτες , περί τις αρχές Μαρτίου συνθήκη ειρήνης με την οποία τους δίνονταν πολλές υποσχέσεις. Η πρόταση απορρίφθηκε από το συμβούλιο των αρχηγών, αλλά χρησιμοποιήθηκε ως όπλο πίεσης προς τον Αλή πασά, ο οποίος αναγκάστηκε να προβεί στην παραχώρηση του φρουρίου της Κιάφας.

Στο μεταξύ οι επιχειρήσεις των σουλτανικών στρατευμάτων εναντίον του Αλή είχαν οδηγηθεί σε τέλμα. Αυτό έγινε η αιτία για την αντικατάσταση στις 15 Μαρτίου 1821 του Πασάμπεη από τον Χουρσίτ πασά, διοικητή της Πελοποννήσου..

----

----

Το Σουλι υψωνει την Ελληνικη σημαια.

-----

------

Με την έκρηξη της Επανάστασης 1821 το Σούλι μεταβλήθηκε στον βορειοδυτικό προμαχώνα της. Παρότι απομονωμένο, προσέφερε πάρα πολλά στην εδραίωση της, απασχολώντας και συγκρατώντας στην Ήπειρο μεγάλο αριθμό οθωμανικών δυνάμεων.

Ψυχή της πολεμικής προσπάθειας των ορεσίβιων πολεμιστών ήταν αδιαμφισβήτητα ο Μάρκος Μπότσαρης. Καθώς, λοιπόν η Επανάσταση εξαπλωνόταν και εδραιωνόταν, οι Σουλιώτες και οι σύμμαχοι τους συνέχιζαν τον αγώνα τους. Τώρα όμως οι επιδιώξεις τους ήταν διαφορετικές. Οι Σουλιώτες μάχονταν για την ιδιαίτερη πατρίδα τους αλλά και για το έθνος τους, αποκρύπτοντας όμως τους σκοπούς τους από τους Τουρκαλβανούς για να μην δημιουργηθούν προβλήματα στις σχέσεις τους. Ισχυρίζονταν πάντοτε ότι αγωνίζονταν για τη νίκη του Αλή πασά. Ο Μπότσαρης μάλιστα, ο οποίος εκτός από την αδιαμφισβήτητη πολεμική του αξία είχε δείξει και ιδιαίτερες διαπραγματευτικές ικανότητες, έκανε το παν ώστε να διατηρηθεί η εύθραυστη αυτή συμμαχία..

Η συμμαχία εκείνη, η οποία επισημοποιήθηκε τόν Σεπτέμβριο τού 1821 μέ τήν συμμετοχή τών κυριώτερων Αρτινών και Ακαρνάνων οπλαρχηγών, προέβλεπε τήν συγκέντρωση όλων σχεδόν τών επαναστατικών δυνάμεων τής Δυτ. Ελλάδος στό Κομπότι και στό Πέτα και τόν συντονισμό τής δράσεώς τους μέ τούς Σουλιώτες και τούς Αλβανούς συμμάχους τους, μέ άμεσο στόχο τήν οργάνωση τής πολιορκίας και καταλήψεως τής Αρτας.

Μάλιστα, στά τέλη Οκτωβρίου τού 1821 πραγματοποιήθηκε στό κεφαλοχώρι Πέτα γενική συνέλευση οπλαρχηγών (Σουλιωτών, Αλβανών και Ελλήνων τής Αρτας και τής Ακαρνανίας), όπου επαναβεβαιώθηκε ο «ακατάλυτος δεσμός» τους στόν κοινό αγώνα κατά τών Οθωμανών δυναστών.

Σ' εκείνη τήν γενική συνέλευση τών Ελλήνων και Αλβανών συμμάχων οπλαρχηγών / πολεμιστών, στήν οποία πρωτοστάτησε ο Μάρκος Μπότσαρης, συμμετείχαν από τήν πλευρά τών Ελλήνων οι επιφανείς οπλαρχηγοί : Γώγος Μπακόλας, Γεώργιος Βαρνακιώτης, Αλέξης Βλαχόπουλος, Γεώργιος Καραϊσκάκης, Γιάννης Μακρυγιάννης, Ανδρέας Ισκου, Γιαννάκης και Μήτρος Κοτελίδας και άλλοι λιγώτερο γνωστοί όπως οι : Πεσλής, Γιολδασαίοι, Κώστας Οικονόμου, Γεώργιος Κοσσυβάκης, Αναγνώστης Λαβδαριάς και άλλοι, οι οποίοι είχαν ήδη στό επαναστατικό «ενεργητικό» τους τίς σημαντικές μάχες και νίκες τής «Λαγκάδας» και τού «Σταυρού» Θεοδωριάνων.

----

-----

"Οταν η πατριδα λευτερωθει, ξαναβρισκουμε τους λογαριασμους μας."

-----

-----

Στήν ενότητα τής εν λόγω συμμαχίας συνετέλεσε καταλυτικά η πρωτοβουλία-χειρονομία τού Μάρκου νά συμφιλιωθεί μέ τόν Γώγο Μπακόλα, ο οποίος ήταν ο ηθικός αυτουργός τής δολοφονίας τού πατέρα του, Κίτσου Μπότσαρη..

--Κάτω από αυτή την πέτρα θαβω τώρα το μίσος μου.. Οταν η πατρίδα λευτερωθεί ξαναβρίσκουμε τους λογαριασμούς μας.. Τώρα θα σε έχω σαν πατέρα μου..

Δυστυχώς, τό γεγονός τής επισημοποίησης τής συμμαχίας, προκάλεσε τήν δυσφορία ορισμένων «στενόμυαλων» πολιτικών και -κυρίως- τού υπερφίαλου «Φαναριώτη» Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου, οι οποίοι ενεργώντας «εν σχεδίω» δέν άργησαν νά τήν σαμποτάρουν και -τελικά- σέ συνάρτηση πρός άλλους αρνητικούς παράγοντες, νά τήν διαλύσουν...

-----

------

Σουλιωτικη ραψωδια

------

------

Ας παμε λιγο πισω.. στον Μαρτη του 21'..

Όταν λοιπόν ήρθε η επανάσταση ο Μπότσαρης σημείωσε μεγάλες νίκες. Με 2.300 άνδρες, τον θείο τον Νότη και τον Γεώργιο Δράκο καταλαμβάνει τη Μπογόρτσα, τα Ολύτσικα, την Πλαγιά και το Λούρο ενώ ύστερα κατέλαβε τα Λέλοβα μετά από 13 ημέρες πολιορκίας, πήρε το παραθαλάσσιο φρούριο της Ρηνιάσας χωρίς απώλειες, μετά κατέλαβε τους Δραμασούς, τα Κασμηρά, την Ραψίστα μία ώρα μακριά από τα Γιάννενα. Στην Πλάκα και στο Αυτί σημείωσε επίσης αρκετές σημαντικές νίκες. Μετά αφανίζει 1.000 καβαλάρηδες από την Άρτα… Στα Δερβίζιανα, το φθινόπωρο του 1821, συνέτριψε με μόλις 350 άνδρες ένα Τουρκικό μισθοφορικό σώμα με το ριψοκίνδυνο τέχνασμα να μπει ανάμεσα στους Τούρκους προσποιούμενοι τους Αλβανούς και να τους επιτεθεί! 

Στήν τελευταία μάχη στό Κομπότι, εναντίον ισχυρού Τουρκικού σώματος ιππικού, περιγράφεται ότι :

«Ο Μάρκος Μπότσαρης εις τήν μάχην αυτήν ηνδραγάθησε τόσον, ώστε, όταν ηθέλησε μετά τήν μάχην νά αποθέση τήν αιμοσταγή σπάθην του, παρετήρησαν ότι η παλάμη του είχε κολλήσει από τό αίμα εις τήν λαβήν της…». (Φ.Πουκεβίλ : «Ιστορία τής Ελληνικής Επαναστάσεως», Εκδόσεις «ΜΑΤΙ».)

Για να δειτε πόσο ανεκτίμητη υπήρξε η Σουλιώτικη «συνεισφορά αίματος», σ’ εκείνους τούς πρώτους κρίσιμους αγώνες τής Ελληνικής επαναστάσεως, διαβαστε την επιστολη των αμυνομενων Σουλιωτων στον Μαρκο, που εκεινο το διαστημα ελειπε στο Κομποτι..

«Φιλογενέστατε αδελφέ μας Καπετάν Μάρκο, αδελφικώς σέ ασπαζόμεθα. 1822 Ιουνίου 6, Κάστρον Κιάφας.

Σάς ειδοποιούμεν γιά τά τρέχοντα από εδώ. Η ορμή τού εχθρού εστάθηκεν εις τάς αρχάς τολμηρή και μέ βίαν μεγάλην, όπού εστοχάσθησαν μέ τρείς, μέ τέσσαρας ημέρας, νά τελειώσουν τό έργον τους.

Ο Θεός μάς εφώτισε… και εμάσαμεν και ημείς τήν δύναμίν μας όλην εις τήν Κιάφα, και τούς αντιστάθημεν μέ στήθος και τούς εκάμαμεν νά χάσουν τήν ελπίδα όπού εστοχάζοντο. Κοντά εις αυτά εμοιράσθησαν και έπιασαν τούς τόπους ολοτρίγυρα μέ τά μισώρια.

…Επί πλέον έκαμαν ένα τερτίπι ο Χουρσίτ πασάς μέ τόν Ομέρ πασά και μέ τόν Αγον είς τάς 29 Μαίου, τήν Δευτέραν πρίν ξημερώση είς τάς ώρας τής νυκτός, και παίρνουν από όλα τά στρατεύματα τους εκλεκτούς ως έξη χιλιάδας και ο ίδιος Ομέρ πασάς μέ τόν Αγον, και ερρίφθηκαν επάνω μας νά μάς πάρουν τόν Αβαρίκον και τό νερόν, και μέ τόσον άχτι οπού μάς εβάρεσαν δύο και τρείς φοραίς τά ταμπούρια μέ τά χέρια.

…Εβαστάξαμεν τόν πόλεμον όλην τήν ημέραν, και ταίς δύο ώραις τής νυκτός τούς ερριφθήκαμεν επάνω τους, ή νά χαθώμεν όλοι ή νά τούς εβγάλωμεν, και τόσην απορροπήν τούς έδωσεν ο Θεός, οπού δέν είδαν ένας τόν άλλον πού έκαμεν, οπού ολίγον έλειψεν νά πιάσωμεν και τόν Ομέρ Πασά ζωντανόν και τόν Αγον…

…Εικοσιμίαν ώρας ο πόλεμος έγινεν ακατάπαυστος, κοντά απ’ αυτό τούς εβγάλαμεν από τήν Σαμονίβα μέ μεγάλην τρομάραν τους και τούς ερρίξαμεν από τά βράχια κάτω, και εσκοτώθησαν εις τούς κρημνούς οι περισσότεροι παρά από τά τουφέκια…

Όλα αυτά εστάθησαν διά νυκτός, από τήν πρώτην ημέραν οπού ήλθαν οι εχθροί έως τήν σήμερον γίνεται πόλεμος ακατάπαυστος, μέρα-νύκτα, ξεχωριστά μέ τόπια και κουμπαράδες..

Λοιπόν αδέλφια μή χάσετε τόν καιρόν, ότι πολλά πράγματα μάς στενοχωρούν, όπού οι άνθρωποί μας σάς τά παρασταίνουν εις πλάτος..

Τό ασκέρι οπού είναι τριγύρω μας όλον, καθώς στοχαζόμεθα, ως δέκα χιλιάδες νά είναι..

Μένομεν εις τήν αδελφικήν αγάπην.»

(Υπογραφαί) : Ο πατήρ σου Νότης Μπότζαρης (ο πατερας της Λενης.. οταν ο Μαρκος εχασε τον πατερα Κιτσο, φωναζε τον Νοτη πατερα), Ζυγούρης Τζαβέλας, Τούσιας Ζέρβας, Νασόφιος Γουμάρας».

Απο εκεινον τον καιρο διεσωθη αλλη μια επιστολη, οπου προκαλει τρομο η αγριοτητα των Σουλιωτισσων μαχητριων..

«Από τινος χρόνου οι άπιστοι φαίνονται φοβούμενοι να πλησιάσουν τά όρη μας, η δέ ποσότης τών φονευθέντων παρ’ ημών βαρβάρων εν σχέσει πρός τό ολιγάριθμον τών δυνάμεών μας είναι απίστευτος.. Αι γυναίκες ημών, αίτινες είναι ωπλισμέναι μόνον διά σφενδόνης, εφόνευσαν αρκετάς εκατοστύας εξ’ αυτών. Τό σύνταγμά των εσχάτως ηχμαλώτισε Τούρκους εβδομήκοντα δύο, τούς οποίους, οδηγήσασαι εις Κιάφαν, άπαντας απεκεφάλισαν χωρίς ούτε έναν εξ’ αυτών νά δυνηθώμεν ν’αποσπάσωμεν εκ τών χειρών των.. Τά παλληκάρια μας αφ’ ετέρου, μέγαν συνέλαβον αριθμόν Τούρκων αλλά και ολμοβόλων και οβίδων μετά τεσσάρων κανονίων εκστρατείας.

Τοιαύτα είναι τά κυριώτερα συμβεβηκότα τά, από 20 μέχρι 30 Ιουνίου, διατρέξαντα…

Κιάφα τήν 3η Ιουλίου 1822"..

-----

-----

Η πολιορκια της Αρτης.. και ο χωρισμος των τσανακιων με τους Αρβανιτες.

------

------

Την ίδια εποχή οι Σουλιώτες δέχονταν τη συνεχή πίεση του Αλή και των Τουρκαλβανών συμπολεμιστών τους να ενεργήσουν εντατικότερα για τη λύση της πολιορκίας των Ιωαννίνων. Ο Μπότσαρης όμως απέφευγε με διάφορες προφάσεις κάτι τέτοιο. Κέρδισε με αυτό τον τρόπο μερικούς μήνες. Κάποτε, όμως, κάποια μεγάλη επιθετική κίνηση έπρεπε να γίνει. Αποφασίστηκε λοιπόν η απελευθέρωση της Άρτας προκειμένου να επιτευχθεί η ένωση με τους επαναστάτες της Αιτωλοακαρνανίας.

Ειναι δέ μοναδική σέ ύφος η περιγραφή -από τόν Γάλλο διπλωμάτη και συγγραφέα Πουκεβίλ- τής μάχης πρός κατάληψη τής Αρτας, τόν Νοέμβριο τού έτους 1821..

(Ο Μάρκος) «…διατάσσει παλληκάρια τινά αυτού νά ωθήσωσιν έμπροσθεν αυτών αγέλην βουβάλων, ήν είχεν συναθροίσει επί τούτω και ρίπτεται εντός τού ποταμού, κραυγάσας όπως ακολουθήσωσιν αυτόν.. Πάντες ρίπτονται εις τά ρείθρα τού Ινάχου (Αράχθου) και τό στράτευμα αυτού, τό δέ κολυμβών τό δέ ανηρτημένον επί τών βουβάλων…, εξέρχεται από τήν υψηλήν όχθην τού χωρίου Μαρέτι…».

«Ωθούντες τούς βουβάλους οι Σουλιώται, οίς έπονται, ανά χείρας τήν σπάθην κραδαίνοντες διασχίζουσι τό εχθρικόν ιππικόν, όπερ ετράπη εις φυγήν εκ τών ωθήσεων τών ζώων εκείνων, άτινα αι πληγαί και ο φοβερός κρότος τών πυροβόλων όλως εξηγρίωσαν…».

Η πολιορκία της ηπειρωτικής πολιτείας άρχισε στις 16 Νοεμβρίου και τελείωσε άδοξα στις 4 Δεκεμβρίου. Αν και καταλήφθηκαν τα 3\4 της πόλης η στροφή των πολιορκητών στη λαφυραγωγία και η διάλυση της συμμαχίας Σουλιωτών και Τουρκαλβανών εμπόδισαν την ολοκληρωτική κατάληψή της. Πράγματι λίγο πριν την λύση της πολιορκίας διαλύθηκε ο πρόσκαιρος αυτός συνασπισμός. Τουρκαλβανοί που μετέβησαν στο Μεσολόγγι για να συζητήσουν με τον Μαυροκορδάτο για τις μελλοντικές επιχειρήσεις, διαπίστωσαν, βλέποντας παντού κατεστραμμένα τζαμιά και επαναστατικές σημαίες με το σήμα του σταυρού, ότι οι Έλληνες δεν μάχονταν υπέρ του Αλή αλλά για την ελευθερία τους..

Ο παλαίμαχος οπλαρχηγός Ταχήρ Αμπάζης, πού είχε συμμετάσχει σέ αποστολή κοινής Ελληνο-Αλβανικής επιτροπής στό Μεσολόγγι και επιστρέφοντας εξοργισμένος, ενημέρωσε τούς ομοφύλους και ομοθρήσκους του οι οποίοι, μαζί μέ τούς Σουλιώτες συμμάχους τους, πολιορκούσαν τήν Τουρκοκρατούμενη Αρτα. Με την επιστροφή τους λοιπόν στην Άρτα ενημέρωσαν τον Μπότσαρη ότι η συμμαχία τους διαλύεται..

Οι Αλβανοί σύμμαχοί του απέδιδαν στόν Μάρκο πρωτοφανή σεβασμό και εκτίμηση και δέν αμφισβητούσαν τήν πρωτοκαθεδρία του στίς -κοινές- πολεμικές επιχειρήσεις τους κατά τών Τούρκων..

Πιστοί και στήν «μπέσα» πού είχαν δώσει και έντιμα φερόμενοι, ενημέρωσαν τούς Νότη και Μάρκο Μπότσαρη νά σπεύσουν ν’ απομακρυνθούν διότι, από εκείνη τήν στιγμή, θά λογίζονταν αντίπαλοι.

Η εξέλιξη αυτή υπήρξε μεγάλο δυστύχημα διότι, εκείνοι οι «σκληροτράχηλοι» Μουσουλμάνοι πολεμιστές, αναίτια προσβεβλημένοι στήν θρησκευτική τους πίστη παρ'ολο που είχαν συμμαχήσει εγκάρδια μέ τούς Σουλιώτες και, στερούμενοι πλέον ιδεολογικού κινήτρου, επανήλθαν -εκόντες, άκοντες- στήν προηγούμενη συνήθη κατάστασή τους, ως επαγγελματιες μισθοφόροι τών Οθωμανών..

Εκτοτε οι Ελληνες «τούς βρήκαν μπροστά τους» στίς περισσότερες μάχες, καθ’ όλη τήν διάρκεια τής Επαναστάσεως, «ματώνοντας» αμοιβαία μέχρις αποδεκατισμού, πρός μεγάλη ικανοποίηση τών Τούρκων αλλά και τών διαφόρων «χαρτογιακάδων» και «Φαναριωτών» πού εξυπηρετούσαν τά διαιρετικά σχέδια τών Ευρωπαϊκών μεγάλων δυνάμεων τής εποχής..

-----

-----

"Διά τούτο και άπαντες προτιμώμεν να αποθανωμεν μέχρις ενός μαχόμενοι, ή να αμαυρωσωμεν το Σουλιωτικο όνομα αποσπώμενοι των αδελφών μας συμπολεμιστων Ελλήνων."

-----

------

Ολες οι ιστορικές πηγές συμφωνούν ότι, η στρατηγική δεινότητα και η αεικίνητη δράση τού Μάρκου Μπότσαρη στόν πολύμηνο αυτόν πόλεμο (από τόν Δεκέμβριο 1820 μέχρι τόν Σεπτέμβριο 1822), ο -υπολογισμένα- «τρελλός» ηρωϊσμός του, η άφθαστη πολεμική τακτική του, τά ιδιοφυή στρατιωτικά τεχνάσματά του και οι τεράστιες απώλειες πού προκάλεσε στούς Τούρκους η ακατάπαυστη δράση του, «εκτόξευσαν» τήν φήμη του ως στρατιωτικού ηγέτη και η επαναστατημένη Ελλάδα «πληροφορήθηκε» ότι, είχε ήδη τόν πολέμαρχό της..

 Στις 24 Ιανουαρίου 1822 ο Αλή πασάς φονεύτηκε στο νησί της λίμνης των Ιωαννίνων. Ο Χουρσίτ πασάς ήταν πλέον ελεύθερος να κινητοποιήσει το σύνολο των δυνάμεων του εναντίον των Σουλιωτών. Το Σούλι περιζώθηκε από παντού και αργά αλλά σταθερά άρχισε να δέχεται έντονη πίεση, παρά τις συνεχείς επιτυχίες του Μπότσαρη.

Ο Χουρσίτ πρότεινε στους Σουλιωτες συνθήκη και αυτοί του απάντησαν ως εξής:

"Μας προσφέρετε την πατρίδα την αμνηστίαν, τα προνόμια κ.λ.π. επι τη υποταγή εις τον σουλτάνον. Και ημείς, Υψηλότατε επιθυμούμεν την ησυχίαν και την ειρήνην, αλλά δυστυχώς τα κατά της Ελλάδας κινήματα σας δεν μας ασφαλίζουν αυτάς, διότι και οι Έλληνες εκ της αυτής αιτίας ως και εμείς οπλισθημεν κατά της, σκοπούσης την ολοσχερή καταστροφή των Ελλήνων, Υψηλής Πύλης. Διά τούτο και άπαντες προτιμώμεν να αποθανωμεν μέχρις ενός μαχόμενοι, ή να αμαυρωσωμεν το Σουλιωτικο όνομα αποσπώμενοι των αδελφών μας συμπολεμιστων Ελλήνων.

Μάρκος Μπότσαρης, ο Σουλιώτης"

----

----

Η ασφαλιση της οικογενειας στην Ανκονα.

-----

------

Άξιο θαυμασμού για τον Σουλιώτη οπλαρχηγό είναι και το γεγονός ότι μετά την άλωση των Ιωαννίνων η οικογένειά του, που παρεμενε στον Κακολακκο είχε πέσει στα χέρια του Χουρσίτ πασά.

Επιβάλλεται εδώ νά αναλογιστούμε ότι, εκείνος ο σπάνιος άνθρωπος και ηγέτης επιτέλεσε τά καταπληκτικά ανδραγαθήματά του στόν πρώτο χρόνο τής Επαναστάσεως, υπό τό αβάσταχτο άγχος τής πιθανής, ανά πάσα στιγμή, αναγγελίας εξοντώσεως τής αιχμάλωτης οικογένειάς του και όμως δέν ανέστειλε ούτε μιά ημέρα τήν θυελλώδη επαναστατική δράση του !!

Όταν τον Μάρτιο του 1822 πήγε μαζί με άλλους Σουλιώτες οπλαρχηγούς στην Πελοπόννησο για να ζητήσει βοήθεια από την προσωρινή κυβέρνηση, πέτυχε να απελευθερώσει την οικογένειά του, ανταλλάσσοντάς τη με τα χαρέμια του Χουρσίτ Πασά που είχαν αιχμαλωτισθεί κατά την άλωση της Τριπολιτσάς (23 Σεπτεμβρίου 1821). Την οικογένεια την έστειλε στην Ανκόνα της Ιταλίας..

-----

-----

"Οποιος πιστεύει σε αυτό το δίκιο κάνει το χρέος του και το χρέος αυτό ζητάει ζωές.. Δεν ζητάει τιμές.."

-----

------

Ο Μάρκος Μπότσαρης.. τοτε ηταν που μετέβη στο Μεσολόγγι, συναντήθηκε με τους εκπροσώπους της προσωρινής επαναστατικής κυβέρνησης, τους υπέδειξε τη μεγάλη σημασία, την οποία θα είχε για τον Αγώνα η εξακολούθηση της αντίστασης των Σουλιωτών και ζήτησε ενισχύσεις. 

Ο Δεσπότης, Ιωσήφ των Ρωγών, ο Μαυροκορδάτος και άλλοι πολεμιστές υποδέχτηκαν το Μάρκο στο Μεσολόγγι..

Συγκινημενος ο Μητροπολιτης ειπε:

--Δοξασμένο τέκνο του Σουλίου και της Ελληνικής πατρίδας, καλώς μας ήρθες! Το Μεσολόγγι και συσσωμος ο λαός σε υποδέχεται και σε χαιρετίζει ήρωα και Σωτήρα..

--Προσκυνάω το ελεύθερο Μεσολογγι, την Αρχιερωσυνη σας, την Κυβέρνηση, τους πολεμιστές, τον λαό όλον, γυναίκες άντρες και παιδιά.

Εγώ ο αδερφός σας και σας λέω αδέλφια.. ας φωνάξουμε όλοι, να ζει η ελεύθερη πατρίδα μας!

Ο αγώνας μας είναι μεγάλος και δύσκολος γιατί ο εχθρός μας είναι μεγάλος και δυνατός αλλά το δικιο μας είναι πιο μεγάλο και πιο δυνατό.. Οποιος πιστεύει σε αυτό το δίκιο κάνει το χρέος του και το χρέος αυτό ζητάει ζωές.. Δεν ζητάει τιμές..

Στο συμβουλιο που εγινε παρουσια πολιτικων, καπεταναιων, Φιλλεληνων πολεμιστων.. ο Μαρκος πηρε τον λογο:

--Να μη διαμοιράζουμε τις δυνάμεις μας και να τις αδυνατιζουμε.. Σας εξήγησα πως αγώνας για το Σουλι είναι αγώνας για όλη την Ελλάδα.. Το Σούλι ειναι η οχτια ,ο φράχτης που κρατάει το μεγάλο ποτάμι..

Αν αυτό το φραγμα πεσει,όλος ο τουρκικός Στρατός που είναι μαζεμένος τώρα στην Ήπειρο, θα ξεχυθεί σαν τον Ασπροπόταμο και δεν θα μπορέσουμε να τον κρατήσουμε.. Ενώ άμα στεριώσετε εμας τους Σουλιώτες εκεί στα βράχια, αυτοί θα το κρατήσουν το εχθρικό ποτάμι και θα μας λυθούν τα χέρια..

Ο Μαυροκορδατος συμφωνησε κατ'αρχας.. αλλα προτεινε:

-- Ναι! Να στηρίξουμε το Σούλι αλλά να κάνουμε κινήσεις τακτικού Στρατού και όχι με τον τρόπο των κλεφτών.. Το ζήτημα της αρχιστρατηγιας είναι πολύ σπουδαίο για να συντονιστούν ενέργειες.. και προτείνω το Μάρκο..

-- Εγώ δε μπορώ να δεχτώ, γιατί δεν συμφωνώ με την τακτική που πρόκειται να ακολουθήσουμε.. Επιμένω σε αυτό πώς πρέπει να κάνουμε τον πόλεμο που ξέρουμε όλοι, δηλαδή τον κλεφτοπόλεμο.. Να πέφτουμε γρήγορα, αστραπή πάνω στον εχθρό την ώρα και στο μέρος που δεν μας περιμένει.. Να του κάνουμε χωσιες στα στενά, να τον χτυπάμε τις εφοδιοπομπες και έτσι σιγά-σιγά να τον λιανισουμε χωρίς να παθαίνουμε εμείς φθορα, που οι δυνάμεις μας είναι λίγες..

-- Εγώ υποστηρίζω την τακτική του πολέμου εκ παρατάξεως.. Ο στρατηγός Νόρμαν (Καρλ Φρίντριχ Λέμπερεχτ φον Νόρμαν-Έρενφελς.. Ως φιλέλληνας μετέβη στην Ελλάδα, προκειμένου να ενισχύσει των αγώνα των Επαναστατών κατά την Επανάσταση του 1821, όπου και απεβίωσε έπειτα από τραύματα που είχε υποστεί στην Μάχη του Πέτα) έχει δίκιο που υποστηρίζει την τακτική του τακτικού στρατού, εφόσον των ταγμάτων Φιλελλήνων είναι τακτικός ο Στράτος.. εφόσον και ο εχθρός έχει τακτικό στρατό και εφόσον, λέω, η πατρις μας ελευθερωθεισα, εις το σημείον, εις ο ελευθερωθεί, πρέπει πλέον να παρατήσει τις μεθόδους των κλεφτών και να δείξει την ισχύν της ως κράτος..

-- Αφού είναι έτσι, εγώ δεν δέχομαι την αρχιστρατηγία και ας την πάρει άλλος.. Εγώ θα υποταχτω και θα κάνω το χρέος μου υπακούοντας στις διαταγές σαν ο τελευταίος στρατιώτης..

--Και εγω το ιδιο!.. Φωναξε ο Τουσιας Μποτσαρης..

Απεφανθη ο Μαυροκορδατος:

-- Λοιπόν, τότε δε μένει.. παρά να αναλάβω την αρχιστρατηγία εγώ.. Και η συνεδρίαση λύεται..

-----

------

Ο "αφελης" τακτικος στρατος του Μαυροκορδατου.. και η τραγωδια του Πετα.

-----

-----

Αποφασίστηκε η ανάληψη εκστρατείας, με επικεφαλής τον Μαυροκορδάτο, με πορεια δια μέσου της Δυτικής Στερεάς, στην οποία συμμετείχε και ο Μπότσαρης. Στο Κομπότι της Άρτας το ελληνικό εκστρατευτικό σώμα χωρίστηκε καθώς ο Μάρκος Μπότσαρης, επικεφαλής 1500 ανδρών ξεκίνησε σύντονη πορεία προκειμένου να ενισχύσει την πολιορκημένη Κιάφα. Όμως, ύστερα από προδοσία του Γώγου Μπακόλα, του έφραξε τον δρόμο μεγάλη εχθρική δύναμη και τον αναχαίτισε στην Πλάκα κοντά στην στενωπό των Πέντε Πηγαδιών. Δεχόμενος επίθεση ταυτόχρονα και από τα νώτα του ο Μπότσαρης διέτρεξε μεγάλο κίνδυνο να περικυκλωθεί και να συλληφθεί. Κατόρθωσε όμως μετά από σκληρότατο αγώνα (30 Ιουνίου 1822) να διασπάσει τον εχθρικό κλοιό και να διαφύγει..

Ταυτόχρονα ο Μαυροκορδάτος είχε στείλει το σώμα των Μανιατών υπό τον Κυριακούλη Μαυρομιχάλη δια θαλάσσης να αποβιβαστεί στο Φανάρι για να εφοδιάσει από κει το φρούριο της Κιάφας..

Το μεγαλύτερο μέρος του στρατού με τους Φιλέλληνες τράβηξε προς το Πετα..

Η επιχείρηση αυτή ήταν πολύ αφελής.. Αλλά και ο Άγγλος αρμοστής στα Επτάνησα ειδοποιήσε έγκαιρα τους αρχηγούς του τουρκικού στρατού.. και έτσι Ο πολυάριθμος τουρκικός στρατός αντί να αιφνιδιαστεί αυτός, αιφνιδίασε τις λίγες και διασκορπισμένες δυνάμεις των Ελλήνων.. Ετσι οι Μανιάτες από το Φανάρι όταν έφτασαν στη Σπάλτζα βρέθηκαν μπροστά σε πολυαριθμοτερο εχθρό και νικήθηκαν.. αφού σκοτώθηκε βέβαια και ο αρχηγός τους Κυριακούλης Μαυρομιχάλης και πολύ λίγοι κατόρθωσαν ηρωικά πολεμώντας να γλιτώσουν στα πλοία στο φανάρι..

Τη μεγαλύτερη καταστροφή όμως την έπαθε ο ελληνικός στρατός στο Πέτα όπου ιδίως το σώμα των Φιλελλήνων θυσιάστηκε σχεδόν ολόκληρο..

Στις 4 Ιουλίου κατά τη ατυχή μάχη του Πέτα η παρουσία του και η γενναιότητα του Μαρκου δεν στάθηκαν αρκετές ούτε να σταματήσουν την άτακτη φυγή των Ελλήνων ατάκτων, ούτε να σώσουν το, εγκλωβισμένο από τους Τούρκους, φιλελληνικό σώμα.

----

----

Ο Μαρκος αντικριζει για τελευταια φορα το Σουλι.

-----

-----

Τίποτα δεν μπορούσε πια να σώσει το ηρωικό Σούλι. Έτσι οι Σουλιώτες ήρθαν σε συμφωνία με τους αντιπάλους τους για να εκκενώσουν την πατρίδα τους. Ο Μάρκος Μπότσαρης δεν θα αντίκριζε ποτέ πια την αγαπημένη του γενέτειρα.. Με μόλις 30 παλικάρια κατάφερε να διαφύγει στο Μεσολόγγι..

Έτσι στις 15 Σεπτεμβρίου του 1822 τα υπολείμματα από το ηρωικό Σούλι παράτησαν οριστικά τα βουνά τους και επιβιβάστηκαν σε αγγλικά πλοία..

Επειτα από συμφωνία και αποβιβάστηκαν στην Κεφαλλονιά όπου οι Άγγλοι τους πήραν τα όπλα τους τα τιμημένα.. και τα καταστρέψαν και τα κομμάτιασαν για να πάρουν το χρυσάφι και το ασήμι που στόλιζαν.. οι Άγγλοι και σε αυτή την περίσταση και στον αποκλεισμό που έκαναν του Ιονίου Πελάγους καταπολέμησαν την επανάσταση της Ελλάδας και ο Μάρκος το ήξερε πολύ καλά αυτό..

----

----

Αρχιστρατηγος.. ετων 32 .

-----

-----

Παρά την ήττα, το όνομά του ήταν πια φόβητρο για τους Οθωμανούς, γι’ αυτό και στις 12 Οκτωβρίου 1822 η Επαναστατική Κυβέρνηση τον προήγαγε στη θέση του Αρχιστρατήγου της Ρουμελης, μια απόφαση που δεν ήρθε ωστόσο χωρίς αντιδράσεις απο τους Στερεοελλαδιτες οπλαρχηγους, καθως προτιμηθηκε ενας Σουλιωτης.. Τότε φωναξε: «Όποιος είναι άξιος, παίρνει το δίπλωμα μεθαύριο μπροστά στον εχθρό»..

Στις 25 Οκτωβρίου 1822 πολυάριθμες εχθρικές δυνάμεις υπό τον Ομέρ Βρυώνη και τον Κιουταχή (Μεχμέτ Ρεσίτ πασά) στρατοπέδευσαν μπροστά από την οχύρωση του Μεσολογγιου. Τις προηγούμενες ημέρες ο Μαυροκορδάτος με την συμπαράσταση του Μάρκου Μπότσαρη απέρριψαν όλες τις παραινέσεις περί εγκατάλειψης της πόλης και αποφάσισαν άμυνα μέχρις εσχάτων. Ο Σουλιώτης οπλαρχηγός έθεσε τότε πάλι στην υπηρεσία του Αγώνα την επινοητικότητα του..

 Η ιερη πόλη -η μεγαλύτερη στήν Δυτική Ελλάδα, μέ 5.000 περίπου μόνιμους κατοίκους αλλά και πολλούς πρόσφυγες- ήταν ουσιαστικά ανοχύρωτη και στρατιωτικά ανυπεράσπιστη.

Η πρόωρη κατάληψή της τότε, θά «σηματοδοτούσε» τήν εδραίωση τών Τούρκων στήν Δυτική Ελλάδα, τόν στεριανό και θαλάσσιο αποκλεισμό τού Πατραϊκού-Κορινθιακού κόλπου και τήν ευχερή διακίνηση στρατιωτικών Τουρκαλβανικών δυνάμεων πρός τόν μαχόμενο Μωριά, μέ πασίδηλες καταστροφικές συνέπειες γιά τήν Ελληνική Επανάσταση, πού είχε αρχίσει νά «στεριώνει» μόλις τότε..

Ενώ λοιπόν, ανήσυχοι οι κάτοικοι τού Μεσολογγίου πληροφορούνταν τήν προσέγγιση σημαντικών Σουλτανικών δυνάμεων από τήν πλευρά τού Αγρινίου και έστελναν εναγώνιες επιστολές στούς «γύρωθεν» οπλαρχηγούς νά σπεύσουν γιά βοήθεια..

Μέσα στό Μεσολόγγι δέν υπήρχαν παρά ολιγάριθμοι ένοπλοι (περίπου 300-350 άνδρες υπό τούς Μεσολογγίτες οπλαρχηγούς Θανάση και Γιάννη Ραζηκότσικα) αλλά και χιλιάδες άοπλοι μέ τά γυναικόπαιδα.

Οταν δέ τό αναμενόμενο εχθρικό στράτευμα, δηλαδή 7.000 εμπειροπόλεμοι Αλβανοί μισθοφόροι υπό τόν ικανότατο Πασά Ομέρ-Βρυώνη (Αρβανίτης εξωμότης) και ακόμη 3.000 Τούρκοι υπό τόν Ρεσίτ-Πασά «Κιουταχή», διαθέτοντας και πυροβόλα, στρατοπέδευσαν ανενόχλητοι στόν κάμπο τού Μεσολογγίου, η κατάληψή του φαινόταν βεβαία.

-----

-----

"Νά λάβετε τά κλειδιά τής πόλεως τού Μεσολογγίου, πού τά εχουμε κρεμασμένα στίς κάννες τών Σουλιώτικων καρυοφυλλιών!!"

----

-----

Ο Μποτσαρης (διασπώντας τήν εχθρική πλαγιοφυλακή στό Κεφαλόβρυσο τού Αιτωλικού) ειχε φτασει στό Μεσολόγγι ως «από μηχανής Θεός» και η είδηση τού ερχομού του, πέρα από τήν ελπίδα πού έφερε στούς πολιορκημένους Ελληνες, προκάλεσε έντονο προβληματισμό στήν ηγεσία τών Τουρκαλβανών και ανέστειλλε τήν επικείμενη άμεση επίθεσή τους..

Αντιλαμβανόμενος ο Μάρκος τήν απελπιστική θέση τών Ελλήνων άρχισε αμέσως παρελκυστικές διπλωματικές επαφές και συνομιλίες μέ τούς γνώριμούς του -από τήν προηγηθείσα συμμαχία- Τουρκαλβανούς ηγέτες, ενώ παράλληλα κήρυξε «πανστρατιά εργασίας» τών Μεσολογγιτών, προκειμένου νά ολοκληρωθεί τό πρόχειρο χωμάτινο τείχος και τό προστατευτικό χαντάκι του. (Αυτό ήταν όλο κι όλο τό «κάστρο» τού Μεσολογγίου σ’ εκείνη τήν αποφασιστική πολιορκία του.)

Ανήξεροι οι Τουρκαλβανοί πασάδες γιά τίς πραγματικές στρατιωτικές δυνάμεις τών έγκλειστων Ελλήνων αλλά γνωρίζοντας καλά τήν πολεμική αξία τού ηγέτη πού θά αντιμετώπιζαν, παρασύρθηκαν από τόν Μάρκο σέ πολυήμερες «μυστικές» διαπραγματεύσεις, ελπίζοντας σέ μιά συμφωνημένη παράδοση τής πόλεως ώστε ν’ αποφύγουν τίς σημαντικές απώλειες πού διέβλεπαν ότι θά είχαν σέ περίπτωση καταλήψεώς της «εξ’ εφόδου», μέ τούς φοβερούς Σουλιώτες απέναντί τους..

Ελεγε ο Μαρκος στις ταπιες στους Σουλιωτες:

-- Να πυροβολείται εδώ και τρεχάλα να πηγαίνετε στο παραπέρα πυροβολείο να πυροβολείτε και από κει και πάλι τρεχάλα να ξανάγυρίζετε για να φαινόμαστε πολλοί..

Στο γραφειο της Διοικησης στο Μεσολογγι κουβεντιαζε με τους αλλους..

-- Αμα έρθουν οι 1.500 Πελοποννησιοι με τους αρχηγούς Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, Ανδρέα Ζαΐμη, Ανδρέα λόντο και Κανέλλο Δεληγιάννη.. κι αν έρθουν και τα υδραίικα καράβια και μαζευτουνε και οι άλλοι Σουλιώτες θα είμαστε μέσα εδώ 3.000.. Τότε εξον από την πείνα κάνεις εχθρός δεν θα μπορέσει να ρίξει το Μεσολόγγι.. Αυτά τα νέα πως ενωθηκαν ο Γιαννάκης Ράγκος και ο Καραϊσκάκης και χτυπάνε τους Τούρκους είναι τα καλύτερα..

Εδώ στο Μεσολόγγι είστε εσείς γενναιότατοι και μαζί μας τώρα είναι και οι άρχοντες Μακρης και Τσογκας.. Ας έρθουν μετα να πάρουνε το Μεσολογγι..

Οι Τουρκοι εξεπλάγησαν όμως δυσάρεστα όταν, ο Μάρκος Μπότσαρης, διαπιστώνοντας ότι τά οχυρωματικά έργα ήσαν ήδη αξιόμαχα και επί πλέον, είχαν καταφθάσει σημαντικές ενισχύσεις, διέκοψε τίς διαπραγματεύσεις και προκάλεσε τούς Τούρκους : «…νά λάβετε τά κλειδιά τής πόλεως τού Μεσολογγίου, πού τά εχουμε κρεμασμένα στίς κάννες τών Σουλιώτικων καρυοφυλλιών»!!!

Πράγματι, στίς 10-11 Νοεμβρίου 1822, (7) Υδραίικα και (4) Σπετσιώτικα πλοία, μέ στόλαρχο τόν Υδραίο Γιακουμή Τομπάζη, είχαν διασπάσει τόν -από θαλάσσης- Τουρκικό κλοιό και αποβίβασαν στό Μεσολόγγι 1500 Πελοποννήσιους επαναστάτες, μέ συνέπεια η φρουρά τής πόλεως νά είναι πλέον ικανή ν’ αντιπαρατεθεί στίς Τουρκαλβανικές επιθέσεις.

Είχαν βέβαια προηγηθεί μέ τούς άνδρες τους και αρκετοί τοπικοί οπλαρχηγοί, σημαντικότερος τών οποίων αναδείχθηκε ο Δημήτριος Μακρής, ο επιλεγόμενος «πετρίτης τού Ζυγού», μιά από τίς εξαιρετικές μορφές τού επαναστατικού αγώνα τού 1821 αλλά και μέ έντονη προεπαναστατική -απροσκύνητη- δράση από τήν εποχή τού θρυλικού Κατσαντώνη..

-----

-----

Ο κυνηγος του Ομερ Βρυωνη.

-----

-----

Οι διαδοχικές επιθέσεις πού εξαπέλυσαν τότε οι οργισμένοι Τουρκαλβανοί, αποκρούσθηκαν -μέ τεράστιες απώλειές τους- από τά φονικά Ελληνικά πυρά.

Ο εθνικός μας ποιητής Διονύσιος Σολωμός, στόν «Υμνο στήν Ελευθερία» αποθανάτισε (στροφές 88-117), εκείνες τίς συνταρακτικές στιγμές μέ συγκλονιστικό ποιητικό λόγο, όμως και τό δημοτικό μας τραγούδι διέσωσε τά γεγονότα μέ λιτή ενάργεια και πιστότητα :

«Ο Bάλτος επροσκύνησε και όλο τό Ξηρομέρος,

τό Μεσολόγγι τό μικρό, αυτό δέν προσκυνάει,

γιατί ‘ναι ο Μάρκο-Μπότσαρης, μέ τά Σουλιωτοπαίδια…»

Κοντα στα Χριστουγεννα του 1822.. οι Ελληνες εβλεπαν απο τις οχυρωσεις τους, τους Τουρκους να εχουν ετοιμασιες..

-- Αα.. πολλή κίνηση έχουν οι πασάδες.. Οπου να ναι θα το κάνουν το γιουρούσι.. Τι λες εσύ Μπάρμπα Νότη;

-- Ας κάνουν ότι θέλουνε.. Εμείς εδώ είμαστε.. Εκείνοι το δικό τους και εμείς το δικό μας..

--Καλύτερα μωρέ.. να ζεσταθούμε και λιγάκι γιατί έπιασε βαρυς χειμώνας.. πεταχτηκε ο Τουσιας Μποτσαρης..

Κανα-δυο μερες πριν τα Χριστουγεννα, καποιος με φορεσια αρβανιτικη προσεγγισε ενα ταμπουρι Μεσολογγιτικο..

Τη στιγμη που ηταν ετοιμος να του ριξει ο Σουλιωτης, φωναξε ο αλλος:

--Ε πατριώτη, ελα να σου πω κάτι.. Μα τον Τίμιο Σταυρό, είμαι Χριστιανός Ηπειρώτης και είμαι Κυνηγός του Ομέρ Βρυώνη.. Κρατάει στα χέρια του τη γυναίκα μου και τα παιδιά μου Για αυτό δουλεύω σε αυτόν.. Αλλα για τη Χάρη Του Χριστού μας που έχουμε αύριο Χριστούγεννα, θέλω να σου πω ένα μυστικό, να το πεις στον Μάρκο τον αρχηγό σας..

-- Για λέγε το μυστικό.

-- Οι πασάδες αποφάσισαν και θα κάνουνε το γιουρούσι τα χαράματα ,ελπίζοντας πως για χάρη της Μεγάλης γιορτής οι πολεμιστές σας θα είναι στις εκκλησίες..

--Ποτε, τουτη τη νυχτα λες;

--Αυτή τη νύχτα λέω τα χαράματα.. και μη χάσομερας παρά να ειδοποιήσεις αμέσως.. Λέγομαι Γιαννης Γούναρης, Ηπειρώτης.. Εσύ;

--Εγώ Ζέρβας, Σουλιώτης..

Ωρα καλή και καλή τύχη!

Ο Γουναρης αρχισε το τρεχαλητο για να προλαβει να γυρισει γρηγορα πισω..

-----

-----

"Φεύγατε Ομέρ και Κιουταχή,

εδω ειναι Μαρκου το σπαθι.."

-----

-----

Τα εμαθε ο Μαρκος.. Παρηγγειλε στους παπαδες να φωτισουν τις εκκλησιες..

Ο Τουσιας ειχε αγριεψει:

-- Χριστός γεννάται.. Και γεννάται για μας! Θα τους βαφτίσουμε στο αίμα τους μουρτατες.. Θα τους αλλάξουμε την πίστη απόψε..

Τη νυχτα στις ταπιες ο Μαρκος ακουσε φασαρια..

-- Ακούτε! Βαράνε τα ταμπούρλα.. Ο Γούναρης μας είπε την αλήθεια.. Όλοι στη θέση σας!

Διεταξε ο Μποτσαρης, πως τον πρωτο που θα ανεβει με μπαιρακι στον φραχτη, να του ριξουνε στο δοξα-πατρι.. Αλλα τους αλλους να τους ξεκανουν με το σπαθι.. Σπαθι θα ηταν και το συνθημα!

Αα.. τι νυχτα ηταν εκεινη που την τρεμει ο λογισμός, οι κραυγές, η ταραχή;

Οι βροντές και το σκοτάδι, οπου αντισκοφτε η φωτιά, παρασταινε τον Αδη, που καρτεραε τα σκυλιά;

Κατάπληκτοι οι αναρριχώμενοι στα τείχη, Αρβανιτες, «λυγάνε και αποτραβιούνται αφήνοντας πίσω ως πεντακόσια κουφάρια» κατά τον Δημήτριο Φωτιάδη..

Οταν δέ συνετρίβη και η δόλια σχεδιασμένη (γιά τήν νύχτα τών Χριστουγέννων τού 1822), γενική επίθεσή τους, η έντρομη φυγή τους και εν τέλει, η εκατόμβη τους στά θολά νερά τού «κατεβασμένου» Αχελώου ποταμού..

Τέλη Δεκεμβρίου και ο χειμώνας εκείνης της χρονιάς όλο και χειροτερεύει και οι πασάδες καθώς πληροφορούνται πως ο Οδυσσεας Ανδρουτσος, αφού έδιωξε από την Ανατολική Ελλάδα τον Κιοσέ Μεχμέτ, έρχεται στο Μεσολόγγι αποφασίζουν στην 31 Δεκεμβρίου να λύσουν την πολιορκία..

"Φεύγατε Ομέρ και Κιουταχή,

εδω ειναι Μαρκου το σπαθι,

σαν αετός σας κυνηγάει,

μαύρος χάρος θα σας φάει."

Στις 6 Ιανουαρίου 1823 (σύμφωνα με άλλες πηγές την Πρωτοχρονιά) ο Μπότσαρης, παρατηρώντας με το κιάλι από τις οχυρώσεις της πόλης, δεν εντόπισε καμία κίνηση στο τουρκικό στρατόπεδο. Οι ανιχνευτές που απέστειλε του ανήγγειλαν την αποχώρηση των τουρκικών δυνάμεων. Η πόλη είχε σωθεί και κατά ένα μεγάλο μέρος το χρωστούσε τόσο στις πολεμικές ενέργειες όσο διπλωματικές κινήσεις του Σουλιώτη οπλαρχηγού. ‘Οσον αφορά τις υπόνοιες περί χρηματισμού του γνώμη του γράφοντος είναι πως ο Μπότσαρης αν και είχε πολλές ευκαιρίες να δωροδοκηθεί, είτε από τον Αλή, είτε από τους Τούρκους ποτέ δεν ενέδωσε και με τις ενέργειες του απέδειξε την πλήρη ταύτιση του με τον Αγώνα.

Πολύ αργότερα πληροφορήθηκαν οι διασωθέντες Τουρκαλβανοί ότι εκείνα τα τρομερά Σουλιωτοπαίδια που είχε υπό τις διαταγές του ο φοβερος Μάρκος (οταν εκανε διαπραγματευσεις και πριν ελθουν οι ενισχυσεις) και σκιάχτηκαν να τους επιτεθούν ήταν όλα κι όλα 35 παλικάρια!

-----

-----

Το τρικαταρτο ιστιοφορο πολεμικο πλοιο "Ο Σουλιωτης".

-----

-----

Έκτοτε η μορφή τού Μάρκου Μπότσαρη κυριαρχεί στις στρατιωτικές επιχειρήσεις των επαναστατημένων Ελλήνων και η φήμη του ως ηγέτη αποκτά ευρωπαϊκές διαστάσεις..

Ολοι θέλουν νά τόν γνωρίσουν από κοντά. Ευρωπαίοι στρατιωτικοί και άνθρωποι τού πνεύματος τόν επισκέπτονται και έκθαμβοι διαλαλούν και γράφουν μέ ενθουσιασμό γιά τήν σπάνια προσωπικότητα και τήν ασίγαστη πολεμική δράση του..

Όμως, η πολεμική διορατικότητα τού Μάρκου Μπότσαρη διαφαίνεται και σ’ ένα ακόμη ιστορικό γεγονός, τό οποίο είναι ελάχιστα γνωστό.

Πράγματι, όπως προκύπτει από έγγραφα στοιχεία, λίγους μήνες πρίν τόν απρόσμενο χαμό του, ο Μάρκος Μπότσαρης είχε γίνει, μέ άκρα μυστικότητα, ιδιοκτήτης τρικάταρτου «μίστικου» δηλαδή ιστιοφόρου πολεμικού πλοίου, μήκους 63 ποδών (δηλαδή 21 μέτρων) και χωρητικότητος πενήντα (50) τόνων. (Ιδέτε Κων. Διαμάντη, αναφορά σέ έγγραφο Προσωρινής Διοίκησης Ελλάδος – Βα’ Περίοδος, Αριθ. 29/13 Ιουνίου 1823.)

Προφανέστατα, μέ τό πλοίο εκείνο -τό οποίο «αυτονόητα» είχε ονομάσει «Ο ΣΟΥΛΙΩΤΗΣ»- ο Μάρκος σχεδίαζε, αφ’ ενός μέν νά οργανώσει θαλάσσιες επιδρομές κατά τών Τούρκων στήν Δ. Ελλάδα (δεδομένου ότι στό Ιόνιο πέλαγος η δράση τού Ελληνικού στόλου ήταν ευκαιριακή, αφού οι βάσεις εξορμήσεώς του, κυρίως από τήν Υδρα, τίς Σπέτσες και τά Ψαρά, ήσαν εξαιρετικά απόμακρες), αφ’ ετέρου δέ νά καλύψει χωρίς εξαρτήσεις, τίς ανάγκες εφοδιασμού τών Σουλιωτών του, είτε από τά Ιόνια νησιά είτε από τήν γειτονική Ιταλία..

-----

-----

".. όποιος είναι άξιος, νά έρθει αύριο μαζί μου και θά λάβει δίπλωμα από τόν Σκόδρα- Πασά.."

------

------

Το 1823 άρχισαν οι διχόνοιες μεταξύ των Ελλήνων. Οι οπλαρχηγοί της Στερεάς Ελλάδας ζήλεψαν τον Μάρκο Μπότσαρη που ήταν στρατηγός και έκαναν παρατήρηση στον Κωνσταντίνο Μεταξά (Επαρχο Δυτικής Ελλάδος, με έδρα το Μεσολόγγι).. Εκείνος τους έκανε για λίγες μέρες στρατηγούς, αλλά και πάλι αυτό δεν ήταν αρκετό.

Και πάνω σε αυτά μία ανησυχητική είδηση έφτασε στο Μεσολόγγι: ο Μουσταή πασάς (Μουσταφά) απ’ την Σκόδρα της Αλβανίας με 10.000 εκλεκτούς στρατιώτες είχε φτάσει κοντά στην Στερεά Ελλάδα. Σκόπευε να κατέβει στη Ρουμελη και να κάνει το Μεσολόγγι στάχτη.

Στις 14 Ιουλίου 1823 ο Μάρκος κάλεσε όλες τίς Σουλιώτικες φάρες πού είχαν εγκατασταθεί στό Μεσολόγγι καθώς και άλλους οπλαρχηγούς και πολεμιστές..

--Τήν Κυβέρνηση τής Πατρίδας μου τήν προσκυνώ και τό δίπλωμα τής στρατηγίας που μού έδωσε, τό έχω εικόνισμα στό κεφάλι μου…». (Τό φίλησε και τό ακούμπησε μέ σεβασμό στό μέτωπό του…) Αν όμως αδελφοί, μέ αιτία αυτό τό δίπλωμα είναι νά σκοτωθούμε μεταξύ μας, τότε τό σκίζω (τό ξέσκισε επί τόπου..) και όποιος είναι άξιος, νά έρθει αύριο μαζί μου και θά λάβει δίπλωμα από τόν Σκόδρα- Πασά πού έρχεται νά μάς ματασκλαβώσει.."

Είναι επίσης καταγεγραμμένο ότι, μετά από τήν καταλυτική εκείνη «δημηγορία» τού Μάρκου, οι διχόνοιες μεταξύ τών «διαγκωνιζομένων» Ελλήνων οπλαρχηγών καταλάγιασαν άμεσα. (Τουλάχιστον προσωρινα)..

-----

-----

"Δεν πεθανε ακομα ο Μαρκος.. αλλα παει για να πεθανει."

-----

-----

Ετσι, έγινε κατορθωτή η συγκρότηση ενός μικτού εκστρατευτικού σώματος από 1500 πολεμιστές, Ρουμελιώτες και Σουλιώτες (στό οποίο συμμετείχαν οι Τζαβελαίοι και οι «φάρες» πού τούς ακολουθούσαν υπό τόν Κίτσο Τζαβέλα), τό οποίο, υπό τήν ηγεσία τού Μάρκου Μπότσαρη και κινούμενο νυχθημερόν, πέρασε από τό Μοναστήρι τού Προυσσού όπου «γιατροπορεύονταν» ο Γιωργος Καραϊσκος και εκεί συναντήθηκαν γιά τελευταία φορά εκείνοι οι δύο κορυφαίοι ήρωες..

Βρηκε τον Καραισκο, να ειναι ξαπλωμενος με θερμη σ' ενα κελι.. Ηθελε να τον πειραξει..

-- Πού είναι τα άρματα σου, ωρε Καραϊσκο;

Γελασε ο γιος της καλογριας..

--Για κλάματα είμαι.. Θαυμάζω το κουράγιο σου. Εσύ είσαι αληθινός αγωνιστής, όχι εγώ..

--Άκουσε, Γιώργο, τιμή μου τα παινεματα σου.. αλλά εγώ ένα λέω, αν θέλουμε να δούμε πατρίδα ελεύθερη, πρέπει να σταματήσουμε να σκεφτόμαστε τι είσαι εσύ και τι είμαι εγώ..

--Έχεις δίκιο, Μαρκο.. αλλά βλαστημάς όταν βλέπεις τους κατεργαραιους και τους τυχοδιώκτες να πατάνε απάνω σου για να ανέβουν στον λουφε.. Εγώ, Μάρκο, σε ζηλεύω Και το λέω σ' ολουνους, πώς παιδι σαν τον Μάρκο δεν ματαγεννάει μάνα.. Αλλά τουτη η αναθεματισμένη αρρώστια μου με κρατάει στο στρωμα..

--θα περάσει η αρρώστια και θα σηκωθείς!

-- Στο καλό και με τη Νίκη!

--Ευχαριστώ για τις ευχές αλλά η τύχη μας λέει, πως πολλές φορές πάει η στάμνα για νερό αλλά σπάζει κιόλας..

Βγαινοντας ο Μαρκος βρηκε εναν κσλογερο.. Εβγαλε ενα πουγγί και το έδωσε στον καλόγερο:

--Πάρτο! Να τα μοιράσεις για την ψυχή του Μάρκου Μπότσαρη..

Ο καλόγερος, που δεν είχε δει ποτέ τον Μπότσαρη, εβαλε τα κλαμματα και τον ρωτησε:

--Τι; Πέθανε ο Μάρκος;

--Οχι, αλλά πηγαίνει για να πεθάνει..

Γιά τήν πορεία εκείνη τού -υπό τόν Μάρκο- εκστρατευτικού σώματος τών Σουλιωτών (και λοιπών Ελλήνων), υπάρχει μία καταπληκτική περιγραφή από τόν F.Pouqueviile στό βιβλίο του «Ιστορία τής Αναγεννήσεως τής Ελλάδος», η οποία επιβεβαιώνει τήν ακέραια διατήρηση αρχαιοελληνικών ηθών και εθίμων τών επαναστατημένων Ελλήνων:

«…Συμφώνως πρός τό εξ αμνημονεύτου χρόνου έθος τών πολεμικών τής Ελλάδος τέκνων, ο Μάρκος Μπότσαρης παρεσκευάσθη εις μάχην εορτάζων μετά τών στρατιωτών του διά συμποσίου, εν τώ οποίω προσέφερε σπονδάς… Εκαστος πολεμιστής εκαθαρίσθη από παντός ρύπου λουόμενος εις τά ύδατα του Καμπύσου ποταμού όστις χύνεται εντός του Αχελώου και αφού επιμελώς εκτένισαν τάς κυματοειδείς κόμας των, ενδυθέντες τά ωραιότερα ενδύματά των και στεφανωθέντες μέ άνθη, συναθροίσθησαν πρό τού πολεμάρχου των, όπως ακούσωσι τάς αποφάσεις αυτού…».

----

----

Οι τουρκαλβανικες ορδες στο Κεφαλοβρυσο.

-----

-----

Από την πλευρά των Τούρκων, δύο ασκέρια υπό τους Μουσταή Πασά της Σκόνδρας με 12.000 Αλβανούς και 3.000 Μιρδίτες (Βορειοαλβανοί βουνίσιοι ρωμαιοκαθολικοί χριστιανοί) και Ομέρ Βρυώνη πασά των Ιωαννίνων με 4.000 Τουρκαλβανούς, χωρισμένοι σε τρία τμήματα, ξεκινούν σε παράλληλη κάθοδο προς το Μεσολόγγι.

5.000 Μιρδίτες και μουσουλμάνοι, υπό τον Τσελαλεντίν μπέη, στρατοπέδευσαν στο Κεφαλόβρυσο..

Οι περισσότεροι εξ αυτών ήσαν «Γκέκηδες», Αλβανικό φύλο πού κατοικούσε κυρίως από τήν κεντρική μέχρι τήν βόρεια -σημερινή- Αλβανία και θεωρούνταν τό πλέον πολεμικό από τίς Αλβανικές φυλές, από δέ πλευράς θρησκεύματος ήσαν εν μέρει Μουσουλμάνοι και εν μέρει Καθολικοί Χριστιανοί.

Οι τελευταίοι, ονομάζονταν «Μιρδίτες» αλλά και «Λα(ν)τίνοι» ενώ η άλλη μεγάλη φυλετική υποδιαίρεση τών Αλβανών είναι οι Τόσκες ή Τόσκηδες πού κατοικούσαν κυρίως στίς νοτιότερες περιοχές και υποδιαιρούνταν σέ «Τσάμηδες» και «Λιάπηδες».

Κατόπιν διαταγών τού Μάρκου, ευέλικτα επαναστατικά σώματα υπό τούς οπλαρχηγούς Δημήτρη Μακρή, Νικόλα Στορνάρη, Γρηγόρη Λιακατά, Δήμο Γουβέλη, Γιολδασαίους και άλλους τοπικούς καπεταναίους, παρενοχλούσαν ακατάπαυστα τούς Τουρκαλβανούς μέ φονικές ενέδρες και νυκτερινές επιδρομές.

Αυτή η ευφυής στρατηγική τού Μάρκου είχε ως αποτέλεσμα νά «χαλαρώσει» η συνοχή τής εχθρικής στρατιάς, αφού έπρεπε νά αποσπώνται συνεχώς πλαγιοφυλακές και οπισθοφυλακές γιά τήν προστασία τών εφοδιοπομπών της και πρός καταδίωξη τών επιδρομικών Ελληνικών σωμάτων, εν τέλει δέ νά φθάσει στό σημείο τής κύριας ενέδρας -στό Κεφαλόβρυσο Καρπενησίου- σχετικά «αδυνατισμένη» η προπορευόμενη «κεφαλή» της, αποτελούμενη από 7 έως 8 χιλιάδες πολεμιστές μέ επικεφαλής τούς Τζελαλεδίν-Πασά, Σαφέρ-Πασά και (τόν πρώην σύμμαχο τών Σουλιωτών), τόν Αγο Βασιάρη..

Οι καπεταναίοι απάντησαν, πως πολλές φορές είχαν νικήσει τους Γκέγκηδες και θα τους νικήσουν και τώρα σε τούτα τα βουνά που διάλεξαν να κατεβούν. Όλοι μαζί με τον θρυλικό αρχικαπετάνιο, τον Μάρκο Μπότσαρη, ανεβαίνουν για τα βουνά του Καρπενησιού.

----

----

Η "πετρα" και το "μαχαιρι".

-----

-----

Τζαβέλλας, Φωτομάρας, Ζέρβας, Γιολδάσης με τα αδέρφια του, Ζαχαράκη και Κώστα Σερέτη, Σιαδήμας, Κοντογιαναίοι της Φθιώτιδας τάχτηκαν στα Λακώματα της Σανιάδας που είναι στις πλαγιές του Κόρακα.

 Ο Μάρκος και οι Σουλιώτες προχώρησαν στο Μικρό Χωριό. Μόλις έφτασαν έστειλε ο Μάρκος τρία ψυχωμένα παλικάρια να συγκεντρώσουν  πληροφορίες για τον εχθρό. Τα ξαδέρφια του, τον Τούσια (Θανάση) Μπότσαρη, τον Νάση (Θανάση) Κουτσονίκα και τον Γιάννη Μπαϊραχτάρη, τον σημαιοφόρο του (η ξακουστη σημαια των Μποτσαραιων ειχε πανω τον δρακοκτονο Αγιο Γεωργιο και τον πλαισιωναν οι λεξεις: ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ-ΠΑΤΡΙΣ-ΘΡΗΣΚΕΙΑ)..

Ήταν 7 Αυγούστου που τούτα τα παλικάρια μπήκαν στο εχθρικό στρατόπεδο να το κατασκοπεύσουν, ντυμενοι αρβανιτικα.. Μπήκαν μέσα, ημέρα που είναι πιο χαλαρά τα πράγματα, έπιασαν κουβέντα στ' αρβανιτικα με κάποιον τουρκαλβανό, τον κέρασαν και καπνό. Από αυτόν έμαθαν πάνω στην  κουβέντα το σύνθημα τους, ότι τάχα δεν το θυμόντουσαν. Αφού γύρισαν το στρατόπεδο, είδαν και μάζεψαν πληροφορίες. Αν κάποιος τουρκαλβανός αμφέβαλε, τους έλεγε το σύνθημα. Αμέσως απαντούσαν με το παρασύνθημα, οπότε τους θεωρούσαν δικούς τους.

Σύνθημα των τουρκαλβανών: «Γκούρι». Παρασύνθημα: «Θίκα».

Μετάφραση:  «Η πέτρα»  «Το μαχαίρι».

 Τιμή σε τούτα τα παλικάρια, τον Τούσια Μπότσατη, Τον Νάση Κουτσονίκα και τον Γιάννη Μπαϊραχτάρη. Γύρισαν την ίδια μέρα και είπαν όσα είδαν και άκουσαν στον Μάρκο. Αμέσως ο αρχικαπετάνιος έστειλε γράμμα στα Λακώματα:

«Αδερφοί καπεταναίοι. Εγώ ήρθα και έχω σκοπό να προσβάλω τον πασά. Αν θέλετε κατεβάτε κάτω στον Άγιο Νικόλαο του χωριού Κλαψίου να κουβεντιάσουμε και να τον χτυπήσουμε μαζί κι αν δεν θέλετε μην έρχεστε».

«Δεν είμαστε γυναίκες να μην πάμε», είπαν οι Σουλιώτες και πήγαν στον Άη Νικόλα.  Εκεί τους περίμενε ο Μάρκος και μιλήσανε.

Ο εχθρός είχε πολύ στρατό και όση φθορά και αν υφίστατο στις αρχές, θα κατόρθωνε να ανασυνταχθεί και να αντιτάξει δυναμική άμυνα.  Ο Μάρκος σκέφτηκε να χτυπήσει τις κεφαλές του εχθρού, ώστε να τον παραλύσει. Αυτό θα γινόταν με επίθεση μέχρι τις σκηνές των πασάδων οι οποίοι θα εφονεύοντο ή θα αιχμαλωτίζοντο από τους άνδρες του οι περισσότεροι. Έτσι ακέφαλος ο εχθρικός στρατός, θα ήταν ανίκανος για δράση και η εκστρατεία του Μουσταή θα ματαιωνόταν. Ίσως δεν έπρεπε να είναι μπροστάρης στην επίθεση ο ίδιος ο Μάρκος, βάζοντας την δική του ζωή σε κίνδυνο, όπως και έγινε..

Είχαν μάθει  οι Τουρκαλβανοί Γκέγκηδες από μαντατοφόρο που δείλιασε και πήγε προσκύνησε, ότι ο Μάρκος θα τους επιτεθεί. Δεν τον πίστευαν ότι θα τους χτυπήσουν 1.250 άνθρωποι και μάλιστα τον «υπερήφανο» στρατό των Σκοντράνων και  γέλασαν..

-----

-----

Σουλιωτες "καταδρομεις".

-----

------

Τα μεσάνυχτα 8 προς 9 Αυγούστου του 1823, ο Μάρκος με 350 μπαρουτοκαπνισμένους “Σουλιώτες”, εκ των οποίων οι 20 Ευρυτάνες, χωρισμένοι σε μικρές ομάδες, εισβάλουν στο στρατόπεδο του Κεφαλόβρυσου από τη ποταμιά. 

Ως γνωστόν, η ενδυμασία των τουρκαλβανών είναι πανομοιότυπη με τη φουστανέλα των Ελλήνων, επίσης τα αρβανιτικα, που τα γνωριζαν οι Σουλιωτες.. και αυτό το εκμεταλλεύεται ο Μάρκος με τους πολεμιστές του.

Όμως, για να γνωρίζονται μεταξύ τους, φοράνε μαντίλια στο κεφάλι και ανασκουμπώνουν τα μανίκια τους. Οι Σουλιώτες, για την αναμεταξύ τους αναγνώριση (για την αποφυγή σύγχυσης), χρησιμοποιούν το σύνθημα "ποιος είσαι συ;" και ως παρασύνθημα το "σίδερο"..

Με αυτόν τον τρόπο εισέβαλαν στο κέντρο του στρατοπέδου, χωρίς να τους πάρουν είδηση. Οι περισσότεροι τουρκαλβανοί κοιμόντουσαν και οι υπόλοιποι, αμέριμνοι από την ήσυχη νύχτα του Αυγούστου, δεν υποψιάζονται το κακό που τους περιμένει. Οι Σουλιώτες, σαν τα ξωτικά της νύχτας, με υποδειγματικη καταδρομικη κινηση.. διαβαίνουν ανάμεσά τους και μέσα απ’ τις φορεσιές τους, σιγά -σιγά, φανερώνονται τα αστραφτερά γιαταγάνια τους..

Ο Μαρκος μπηκε από την είσοδο της κοιλάδας ακολουθώντας το ρέμα και θα χτυπησε ξαφνικα. Οι άλλοι Σουλιώτες, Ευρυτάνες κ.α. με τον Κίτσο Τζαβέλλα θα ’πρεπε να πέσουν πάνω στον εχθρό από την άλλη μεριά, από την κιάφα (διάσελο) του Άη Αντρέα και από το γεφύρι του Δεσπότη, έτσι θα έβαζαν τον εχθρό στην μέση..

Οτι γνώριζαν και τα συνθηματικά των τουρκαλβανών (Γκούρι – θίκα), το εκμεταλλεύεται ο Μάρκος με τους πολεμιστές του..  

 

 Στις 8 Αυγούστου την νύχτα οι οπλαρχηγοί με τον Τζαβέλλα, έφτασαν στον Άη Αντρέα και έστειλαν ανιχνευτές. Με ακρίβεια κινήθηκε και ο Τζαβέλλας, από την ανατολική πλευρά, όπου οι δικοί του πήγαν σε αυτό το πέρασμα.

Για να περάσουν από τα καραούλια χρησιμοποίησαν τα συνθήματα των τουρκαλβανών..

Σύνθημα μεταξύ των Σουλιωτών είχαν το"ποιος είσαι" και παρασύνθημα "σίδερο" και τα ελεγαν στ' αρβανιτικα να μην καταλαβουν οι εχθροι..

Ξαφνικά, την γαλήνη της νυχτιάς την αναστατώνουν οι ιαχες των Σουλιωτων..

Τότε άρχισε το μεγάλο γιουρούσι, μοναδικό στην ιστορία των Σουλιωτών (μνημειο καταδρομικης επιθεσης, μαθημα ακομη και σημερα για προηγμενους στρατους)..

-----

-----

"Δεν ειναι "χατας".. Σας σφαζει ο Μαρκος."

----

----

Το Κεφαλόβρυσο, μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, μετατρέπεται σε ένα απέραντο «σφαγείο» Τουρκαλβανών. Το απερίγραπτο μακελειό συνεχίστηκε ως πριν χαράξει και γέμισε η κοιλάδα σφαγμένα κουφάρια. Τους βρήκε τέτοιο κακό μέσα στην νύχτα στο ορδί τους και πάνω στον πρώτο ύπνο που νόμισαν ότι ήταν λάθος, ατύχημα και φώναζαν: «Χατάς…χατάς…». 

Απάντησε ο ίδιος ο Μάρκος φωνάζοντας:

--Δεν είναι χατάς (λάθος), σας σφάζει ο Μάρκος..

Οι Σουλιώτες, αλαλάζουν σαν δαιμονισμένοι και σφάζουν ασταμάτητα, για να μην προλάβουν οι τουρκαλβανοί να συνέρθουν. Τρέχουν πανικόβλητοι «οι αήττητοι» του Μουσταή Πασά της Σκόνδρας πανικοβλημένοι και πνιγμένοι στο αίμα.  Οι Σουλιώτες ορμούν με ακόμα περισσότερη μανία και αστείρευτο  πάθος. Μεγάλος είναι ο πανικός και η σύγχυση που επικρατεί στους τουρκαλβανούς. Δεν ξέρουν από ποιον να φυλαχτούν και σφάζονται μεταξύ τους.

Τα σπαθιά βούλιαζαν στις σάρκες των τουρκαλβανών και έκοβαν τα κεφάλια τους, σφύριζαν οι σφαίρες στην λαγκαδιά και στα φυλλώματα των πλατάνων, σαν χαλάζι.

Μια σφαίρα βρήκε τον Μάρκο στη βουβώνικη χωρα..

-- Χτυπήθηκα, Τουσια.. εδώ στο μερί..

-- Να γυρίσουμε πίσω..

--Πίσω δεν γυρνάμε.. μόνο μία στιγμή να το δέσω, γιατί τρέχει το αίμα..

Ο Κουτσονίκας γράφει, ότι ο Κίτσος Τζαβέλλας με τους δικούς του πολέμησε από την άλλη μεριά ως πριν το χάραμα που υποχώρησαν όλοι.

"Το σώμα υπό τον Κίτσο Τζαβέλα  υποχώρησε μετά από σύντομη ανταλλαγή πυρών", γράφει η Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, τ. ΙΒ’, σ. 303.

"Αλλά μόνον ολίγοι υπό τον Κίτσον Τζαβέλλαν επέπεσαν εκ του ετέρου μέρους, των πολλών απειθησάντων". Σπ.Τρικούπης. Ιστ. της Ελληνικής Επαναστάσεως σελ. 41 τ. Γ΄. 

Αυτή είναι η πρώτη καταδρομική επίθεση στη παγκόσμια πολεμική ιστορία που έχει καταγραφει και ήταν σχέδιο του Μάρκο Μπότσαρη.

Η «αγέρωχη» εκείνη Τουρκαλβανική στρατιά διασκορπίστηκε τρομοκρατημένη τόσο, ώστε -από τήν σύγχυση πού επικράτησε- οι βόρειοι Αλβανοί Γκέγκηδες αλληλοπυροβολούνταν μέ τούς νότιους Αλβανούς Τόσκηδες, κατηγορώντας οι μέν τούς δέ γιά «προδοσία» και οι κραυγές τού πανικού τους : «Χατάς», «Χατάς», «Ερδε Μάρκο Μπότσαρι», (δηλαδή : «καταστροφή, ήρθε ο Μάρκο Μπότσαρης") έμειναν παροιμιώδεις. 

----

----

Το βασιλεμα του αετου.

-----

-----

Τον Μάρκο έμελλε εκείνο τη νυχτα, να τον σταματήσει μόνο ο θάνατος από το να πιάσει τον Σκόντρα αιχμάλωτο ή να του πάρει το κεφάλι!

Ο  Μουσταή Πασά της Σκόντρας  ταμπουρωμένος πίσω από την μάντρα με όλους τους σωματοφύλακες και ο  Μάρκος όρμησε κατά κει. Από κοντά του o ξάδερφός του Νάσης Κουτσονίκας, αδερφός του Λάμπρου, καθώς ο άλλος ξάδερφός του Τούσιας Μπότσαρης, έσφαζε τουρκαλβανούς λίγο πιο πέρα. Δεν πρόκανε ο Κουτσονίκας να  κρατήσει το λαβωμένο στο βουβώνα θηρίο, προτού βγάλει το κεφάλι από τον τοίχο να χιμήξει. Το βόλι από τον αφρικανό υποτακτικό του Μουσταή τον βρήκε στο μάτι και τον τραυμάτισε θανάσιμα.

Με το χάραμα της 9 Αυγούστου οι Σουλιώτες αποχωρούν χωρίς τον κίνδυνο να τους ακολουθήσει κανείς. Οι Σουλιώτες λουσμένοι πατόκορφα απ’ το εχθρικό αίμα γελούν με το κατόρθωμά τους. Μαζί τους, εκτός τα πολλά λάφυρα, σέρνουν αιχμάλωτο και τον διοικητή του στρατοπέδου, τον Άγο Βασιάρη.

Το νυχτερινό γιουρούσι που ξημέρωνε η 9 Αυγούστου 1823, στα Πλατάνια του Κεφαλόβρυσου, οι Έλληνες – Σουλιώτες είχαν 59 νεκρούς, εκτός του Μάρκου και  42 τραυματισμένους. Κατά τον Σπ. Τρικούπη, 36 εφονεύθησαν, και 20 επληγώθησαν.

 Σκότωσαν 1.000  Τουρκαλβανούς και πλήγωσαν λιγότερους. Έπιασαν αιχμαλώτους και πήραν 1.600 τουφέκια, 1.800 πιστόλες και 300 σπαθιά. Πήραν ακόμα, 1.200 άλογα, 30 μουλάρια, 4 σημαίες και χιλιάδες γιδοπρόβατα.

Όμως κάποιοι ιστορικοί μιλάνε για 3.000 απώλειες των Τούρκων, ο Πρόκες Όστεν για 2.000 και ένα τραγούδι για 1.200.

Ο Πουκεβίλ εξιστορεί ότι κατασχέθηκαν κατά τήν πολυθρύλητη εκείνη μάχη :

«Πεντήκοντα τέσσαρες σημαίαι.. οκτώ χιλιάδες πρόβατα ή αίγες, ίπποι δέ άνω τών χιλίων, μεγάλος αριθμός ημιόνων πεφορτωμένων εκ τριών χιλιάδων διακοσίων όπλων, επτακοσίων ζευγών πιστολίων, σκηνών, πολεμοφοδίων, αποσκευών και μέρος τού θησαυρού τού Οθωμανικού στρατού…»

Λιγο πριν.. δίπλα του ο Νάσης Κουτσονίκας βλέπει με πόνο και συντριβή να πέφτει ο Μάρκος.

Ο εξάδερφός του, ο Τούσιας Μπότσαρης, αγκαλιαζει το κορμι του αρχηγου κλαιγοντας απο τα βαθη της ψυχης.. χωρις ομως να βγαλει ουτε μια κραυγη..

Ο Μαρκος χαμογελασε.. Επεφτε στο προσωπο του ενα ποταμι απο χρυσα μαλλια.. Ηταν η ξαδελφη του, η Λενη.. με τα πελωρια γαλανα της του χαμογελουσε και του χαιδευε το κεφαλι..

--Μη στενοχωριεσαι, Μαρκο.. Τωρα θα παμε μαζι στο Σουλι, στις πλαγιες που τρεχαμε μικρα.. Ειμαι περηφανη, Μαρκο, για σενα.. Ειπα πως θα γυρισεις στο Σουλι πρωτος καπετανιος.. Και στο Σουλι γυρισες.. και εγινες ο πιο πρωτος και απο τους πρωτους.. Εκαμες το χρεος σου 100 φορες.. Δοξασες τους Μποτσαραιους για παντα!

Ο Μαρκος ψελλισε στον Τουσια:

--Τουσια, ειδα τη Λενη, την ξαδελφη μας! Το χρέος μου το έκανα.. Πεθαινω.. Τα παιδιά μου στο λαιμό σας.. Πιστοι στην πατρίδα!

Ο αετος της Σαμονιβας.. εγειρε το κεφαλι στο πλάι και ξεψυχησε.. 33 χρονων, στην ηλικια Του Χριστου!

Ο Τουσιας τον φορτώνεται για να τον κατεβάσουν μέσα στην νύχτα προτού το αντιληφτούν τα παλικάρια ότι ο Μάρκος πάει και χάσουν το ηθικό τους.

Όταν απομακρύνθηκαν αρκετά από το διαλυμένο στρατόπεδο οι Σουλιώτες και χάνονται οι κραυγές του πόνου και της απελπισίας, φτάνουν σε ένα αναπάντεχο θέαμα.

Σε ένα πλάτωμα του Κώνισκου, βλέπουν τον αρχηγό τους, το Μάρκο, νεκρό. Δίπλα του, οι συνοδοί του σκυφτοί και αμίλητοι. Η χαρά της νίκης μετατρέπεται σε οδύνη και το μίσος της εκδίκησης τρελαίνει το μυαλό τους. Με μιας γονατίζουν τον αιχμάλωτο Άγο Βασιάρη μπρος στο σώμα του αρχηγού τους, όπως ορίζουν τα αρχαία πολεμικά έθιμα και τον σφάζουν.

----

----

«Μακάρι, αδερφέ Μάρκο από τέτοιον θάνατο να πάενα κι εγώ».

-----

------

Η είδηση για τον χαμό του Μάρκου Μπότσαρη έγινε σπαρακτικη φωνή και μεγάλο μοιρολόι  και πέταξε πάνω από βουνά, φαράγγια και κάμπους από όλη την όλη την επαναστατημένη Ελλάδα. Και έφτασε και εδώ πάνω στην Ήπειρο, στην Θεσπρωτία και στο ερημωμένο Σούλι στην γενέτειρα του Μάρκου και όλων των Σουλιωτών.

Τον Μάρκο τον πήγαν στο Μεγάλο Χωριό 5 το πρωί και από κει συνοδεία 100 Σουλιώτες  για το Μεσολόγγι. Έφτασαν 11 η ώρα στο Μοναστήρι της Προυσιωτισσης, όπου είχε αποσυρθεί ο Καραϊσκος μετά την αρρώστια του. Φτάνοντας η πομπή των Σουλιωτών, αφησαν τον Μαρκο στον ναρθηκα του Ναου του Μοναστηριου..

Βγήκε κλαίγοντας ο Καραϊσκος και πάει στον νεκρό Μάρκο και τον ασπάζεται. Αποχαιρετώντας τον, λέει:

 «Μακάρι, αδερφέ Μάρκο από τέτοιον θάνατο να πάενα κι εγώ».

Ο νεκρός μεταφέρθηκε στο Μεσολόγγι με θριαμβική πομπή που περιγράφει ο Πουκεβίλ. Του θριάμβου προηγούνταν Τούρκοι αιχμάλωτοι, ακολουθούσαν οι αιχμαλωτισμένοι ίπποι των αξιωματικών με πολύτιμα επισάγματα και πενήντα τέσσερις σημαίες των εχθρών. Ο νεκρός Μάρκος ήταν καλυμμένος με γαλάζια χλαμύδα. Ακολουθούσαν τα λάφυρα που ήταν ζώα, όπλα, σκηνές, πολεμοφόδια και άλλα στρατιωτικά εφόδια και το ταμείο των εχθρών.

 Περπατώντας πολύ γρήγορα και ασταμάτητα οι Σουλιώτες με τον Μάρκο, έφτασαν στο Αγρίνιο 11 η ώρα προτού τα μεσάνυχτα και από εκεί στο Μεσολόγγι στις 10 Αυγούστου στις 9 με 10 η ώρα το πρωί.

Βαρύ πένθος για τον 33χρονο αρχικαπετάνιο Μάρκο Μπότσαρη στο Μεσολόγγι. Πρώτος ηταν ο έπαρχος υποδέχτηκε τον Μάρκο και τον ασπάστηκε. Η Μάρω, αδερφή του Μάρκου ζήτησε να τον πάρει στο σπίτι της για τις τελευταίες φροντίδες και να τον κλάψει. Συνηθισμένη από θανάτους η φάρα των Μποτσαραίων, όπως και όλων των Σουλιωτών.

--Ήταν γραμμένο έτσι να πάει και ο Μάρκος μου, από τότε που γεννήθηκα δεν άκουσα και δεν είδα τίποτε άλλο από σκοτωμούς, πόλεμο και κακό.. φωναζε η Μαρω..

Κι έκλαψε τον αδερφό της με έναν γοερό θρήνο, που εξιστορούσε την ζωή του από το Σούλι που γεννήθηκε ως την Κέρκυρα, στην Ιταλία, στα νησιά, παντού όπου περπάτησε ο ήρωας.. και ανέβηκε ο θρήνος πολύ ψηλά και έφτασε και στο Καρπενήσι που άφησε την τελευταία του πνοή τούτος ο αετός.. που ήταν του Σουλίου και έγινε ολόκληρης της Ελλάδας.

Ο θάνατος του Μάρκου, χαρακτηρίστηκε ως «εθνική συμφορά».

----

----

Θρηνος μεγαλος εγινε μεσα στο Μεσολογγι..

-----

-----

33 κανονιές.. όσες και τα χρόνια του Μάρκο Μπότσαρη του Σουλιώτη, αντηχούσαν κάθε ένα τέταρτο.

Ο ίδιος  ο έπαρχος Κ. Μεταξάς γράφει: «Ο νεκρός πέρασε στο σπίτι του θριαμβευτικά, ντυμένος  με τα καλά του και σκεπασμένος με την Ελληνική σημαία. Κι ο λαός σε ατελείωτη σειρά περνούσε και φιλούσε τον ελευθερωτή της πατρίδας».

Το απόγευμα έγινε η κηδεία, ξεκινώντας από το σπίτι του έπαρχου για να δειχτεί πως τον κηδεύει το έθνος. Τούτη η πομπή έμοιαζε με έναν θρίαμβο σαν εκείνο των αυτοκρατόρων της Ρώμης ή των Βυζαντινών στρατηγών. Μπροστά οι τουρκαλβανοί αιχμάλωτοι, άλογα των πασάδων με τις τούρκικες σημαίες από πάνω. Ακολουθούσαν οι παπάδες με τον Δεσπότη, κι αμέσως ύστερα ο νεκρός που τον σήκωναν ψηλά, στα δυνατά τους μπράτσα 12 Σουλιωτες, ενώ κοντά στο φέρετρο ακολουθούσε η αδελφη του Μάρω, οι Σουλιωτισσες και άλλοι συγγενείς του, ο Έπαρχος οι καπεταναίοι, ο λαός.

Γυναίκες με ξέπλεκα μαλλιά ριγμένα στην πλάτη συμπλήρωναν την πορεία, ενώ ακολουθούσαν φορτιάτικα ζώα με όλα τα όπλα και τα σπαθιά, που πιάστηκαν στην μάχη. Τελευταία έρχονταν οχτώ χιλιάδες γιδοπρόβατα και έκλεινε ο θρίαμβος.

Μετά την νεκρώσιμη ακολουθία θάφτηκε μπροστά στον ιερό ναό της εκκλησιάς «Παναγία» δίπλα στον τάφο του Κυριακούλη Μαυρομιχάλη.

Δεν υπήρχε άνθρωπος απλός κι επίσημος που να μην τον συγκίνησε  ο θάνατος του Μάρκου.

Όπως ήταν επόμενο, οι Τούρκοι πανηγύρισαν έξαλλα στό άκουσμά της.. Ο Σουλτάνος Μαχμούτ πρόσταξε νά κανονιοβολήσουν χαρμόσυνα σέ όλα τά Τουρκικά κάστρα τών Βαλκανίων και νά διακηρυχθεί ο θάνατoς τού «ασυγκράτητου» Μάρκου, στά τζαμιά από τούς «Μουεζίνηδες», σ’ ολόκληρη τήν απέραντη Οθωμανική Αυτοκρατορία..

-----

-----

Το σεβας των εχθρων.

-----

-----

Τόν Απρίλιο 1826, την επομενη της Εξοδου Ιερας Πολεως Μεσολογγιου, οι συμπολιορκητές, Αιγύπτιοι τού Ιμπραήμ και Τουρκαλβανοί τού Κιουταχή, «διαγκωνίζονταν» άγρια στήν λαφυραγωγία επί τών ερειπίων τού Μεσολογγίου..

Κάποιοι από τούς Αιγυπτίους στρατιώτες εντόπισαν τό μνήμα τού Μάρκου και υποθέτοντας ότι θά εύρισκαν εκεί πολύτιμα αφιερώματα, αποπειράθηκαν νά τό συλήσουν.

Ιστορείται ότι, «σάν ένας άνθρωπος» οι Αλβανοί μαχητές, «Τόσκηδες» και «Γκέκηδες», έσπευσαν δρομαίοι και, προτείνοντας απειλητικά τά καρυοφύλλια και τά γιαταγάνια τους, προστάτευσαν τόν τάφο τού Μάρκου Μπότσαρη ( του παλιου τους συμμαχου) από τήν βεβήλωση, δηλώνοντας ότι δέν θά επέτρεπαν τήν «μετά θάνατον» προσβολή τής μνήμης ενός τέτοιου άνδρα-πολεμιστή.

Ακόμη, ο εκ τών αρχηγών τους Μουσταή-πασάς στήν μνήμη τού Μάρκου και δέν δίστασε νά πεί, εις επήκοον όλων, ότι :

«…Θά ήθελε νά είχε τήν παλληκαριά του…»

------

------

Ο Λεωνιδας της νεοτερης Ελλαδας.

------

------

Ο Βίκτωρ Ουγκώ, Γάλλος συγγραφέας παγκόσμιας αξίας και σημασίας, χαρακτήρισε τόν Μάρκο, ως τόν «Λεωνίδα τής νεώτερης Ελλάδος» και τόν αναφέρει σέ ιδιαίτερο κεφάλαιο τού κορυφαίου έργου του, τών πασίγνωστων «Αθλίων», ενώ (όπως αναφέρει ο βιογράφος του, Καθηγητής Roger Milliex)

«Υπάρχει στόν Ουγκώ ένας ολόκληρος κύκλος συγγραφών γιά τόν Μπότσαρη, συνεχής και αδιάσπαστος, από τό 1852 μέχρι τό 1870…»

Γι’ αυτόν, οι τέσσερις κορυφαίοι παγκόσμιοι ήρωες τών νεωτέρων χρόνων υπήρξαν : o Σιμόν Μπολιβάρ, ο Γεώργιος Ουάσιγκτων, ο Θαδαίος Κοσιούσκο και ο Μάρκος Μπότσαρης…».

(Διευκρινίζουμε ότι, οι τρείς πρώτοι είναι οι εθνικοί ήρωες τών χωρών τής Νοτίου Αμερικής, τών Ηνωμένων Πολιτειών και τής Πολωνίας, αντίστοιχα.)..

Ο Βίκτωρ Ουγκώ εγραψε για τον Μαρκο και στη συλλογή ποιημάτων του «Les Orientales» («Τ' Ανατολίτικα», 1829).

Ιστορείται ακόμη ότι, ο περίφημος Λόρδος Βύρων, διάσημος Αγγλος ποιητής και διανοούμενος, επεδίωξε και καθιέρωσε αλληλογραφία του μέ τόν Μάρκο Μπότσαρη, πιθανότατα δέ εξ’ αιτίας αυτής τής εγκάρδιας επικοινωνίας τους, πείστηκε νά έλθει ένθερμος αρωγός στήν επαναστατημένη Ελλάδα, όπως επίσημα τόν προσκάλεσε ο Μάρκος, διαβλέποντας τά πολλαπλά οφέλη από τήν συμβολή στήν Επανάσταση μιάς τέτοιας διεθνούς προσωπικότητος (εξ'ου και το αφηγημα μου στην αρχη)..

------

------

Η παγκοσμια τεχνη υμνει τον αετο.

-----

-----

Διάσημοι ζωγράφοι, όπως ο Εugene Delacroix, ο Marsiglio, o Deveria, o Dereuville, οπως και οι Ελληνες, Ιατριδης και Θεοφιλος.. αποθανατισαν τήν μορφή τού Μάρκου σέ πασίγνωστα ακόμη και σήμερα έργα τους..

Μεγάλοι γλύπτες όπως ο David d’ Angers εμπνέονται από αυτόν..

Οι φιλέλληνες Γάλλοι τόν τιμούν δίνοντας τό όνομά του σέ μεγάλη οδό τών Παρισίων, τήν «RUE BOTZARIS»..

(Η ονομασία της διατηρείται μέχρι σήμερα και είναι η μόνη οδός στό Παρίσι πού είναι αφιερωμένη σέ Ελληνα τών νεωτέρων χρόνων, καταλήγει δέ στό πάρκο «Buttes Chaumont». Πλησίον της βρίσκεται ο σταθμός «Botzaris» τού μητροπολιτικού σιδηροδρόμου, τό μεγάλο εμπορικό κέντρο «Gallerie Botzaris», τό ταχυδρομείο «Post Botzaris» καθώς και τό μέγαρο τού τηλεφωνικού κέντρου «Βοtzaris», τής περιφέρειας αυτής τών Παρισίων)..

Υπαρχει πλατεία στο Στρασβούργο με το όνομα του Έλληνα οπλαρχηγού, οπου μια ταμπέλα εξηγεί σε όλους τους περαστικούς ποιος ήταν ο Μάρκος Μπότσαρης..

Τον θάνατο του Μάρκου Μπότσαρη ύμνησε η λαϊκή και η έντεχνη μούσα. Ο Διονύσιος Σολωμός έγραψε το ποίημα «Εις Μάρκο Μπότσαρη», στο οποίο παρομοιάζει τη μεγάλη προσέλευση των Ελλήνων στην κηδεία του ήρωα με τη συρροή των Τρώων στην ταφή του Έκτορα.

“Η Δόξα δεξιά συντροφεύει

τον άντρα που τρέχει με κόπους

της Φήμης τους δύσβατους τόπους,

και ο Φθόνος τού στέκει ζερβιά,

με μάτια με χείλη πικρά...”

Ποιήματα αφιερωμένα στον Μπότσαρη έγραψαν ο Αμερικανός ποιητής Φιτζγκρίν Χάλεκ (1790-1867) με τίτλο «Marco Bozzaris» (1825), ο Ελβετός ποιητής και δημοσιογράφος Ζιστ Ολιβιέ (1807-1876) με τίτλο «Marcos Botzaris au mont Aracynthe» («Ο Μάρκος Μπότσαρης στο όρος Αράκυνθος», 1826)..

Το 1858 ο Ζακυνθινός συνθέτης Παύλος Καρρέρ παρουσίασε την όπερα «Μάρκος Μπότσαρης»..

Ποιήματα για τον Μάρκο Μπότσαρη, έγραψαν επίσης οι Κάλβος, Παλαμάς και Βαλαωρίτης.. Ενώ οι Ι. Ζαμπέλιος, Α. Σούτσος και Θ. Αλκαίος έγραψαν θεατρικά έργα.

Ο Ιρλανδικής καταγωγής Αμερικανός θεατρικός συγγραφέας Oliver Bell Bunce, έγραψε το 1859 το θεατρικό έργο “Marco Bozzaris, the Grecian Hero” (“Μάρκος Μπότσαρης, ο Έλληνας Ήρωας”), που μετέφρασε στα ελληνικά ο καθηγητής Βύρων Ραΐζης. Παραθέτουμε τρεις χαρακτηριστικούς στίχους από αυτό. Λέει ο Μάρκος Μπότσαρης στη γυναίκα του:

“... Ελλάδα, Ελλάδα! Πότε θα πάψουν κάποτε οι συμφορές σου; Η δύναμη σου, η αρχαία σου δύναμη πότε θα εγερθεί;"

Στο μνήμα του Μάρκου Μπότσαρη στον “Κήπο των Ηρώων” στο Μεσολόγγι, υπάρχει μια σύνθεση του φιλέλληνα Γάλλου γλύπτη Νταβίντ ντ’ Ανζέ (1789-1856). Αναπαριστά μια κοπέλα, η οποία συμβολίζει τη μικρή και αδύναμη Ελλάδα που γέρνει στο μνήμα, προσπαθώντας να συλλαβίσει το όνομα ενός ήρωά της. Το έργο αυτό στάλθηκε στην Αθήνα το 1834 και το 1837 τοποθετήθηκε στο μνήμα του Μάρκου Μπότσαρη. Λέγεται ότι ο ντ’ Ανζέ χρησιμοποίησε ως μοντέλο για τη σύνθεση αυτή, μια 17χρονη κοπέλα που πουλούσε λουλούδια στα νυχτερινά κέντρα του Παρισιού!

Αναφέρεται ότι ήδη το 1825 υπήρχε λαϊκό-σχολικό δράμα για τον Μάρκο Μπότσαρη γραμμένο από την Ευανθία Καΐρη, το οποίο διαρκούσης της Επανάστασης διδασκόταν σε όποια σχολεία το επέτρεπαν οι συνθήκες (αναφέρεται η Τήνος) για να τονώνεται το αίσθημα υπέρ της ελευθερίας..

Ο θάνατός του συγκλόνισε όχι μόνο την ελληνική, αλλά και την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη. Ευρωπαϊκές εφημερίδες, έγραψαν εκτενή άρθρα για την ηρωική δράση και τον θάνατο του Σουλιώτη οπλαρχηγού..

----

----

Το κλαμμα του λαου για τον Μαρκο, μεσα απο τα δημοτικα τραγουδια.

------

------

Και φυσικα και ο απλος λαος με τα δημοτικα τραγουδια.. δηλωσε τη λατρεια και την οδυνη για αυτον τον αξεπεραστο και αγνο ηρωα..

"Πικρή ορμή κατάφεραν στου Σκόδρα το τσαντήρι

Χίλιους διακόσιους σκότωσαν χώρια τους λαβωμένους

Ένας Λατίνος το σκυλί, το χέρι που να του πέσει,

Πικρό τουφέκι έριξε στου Μάρκου το κεφάλι.

Κι ο Μάρκος εβαρέθη και ο Μάρκος ελαβώθη.

Ψιλή φωνή ανέβασε όσο κι αν εδυνήθη:

-Πού ‘σαι Κώστα μ’ αδερφέ, τον πόλεμο μην πάψεις,

Σουλιώτες μην με κλάψετε μην μαυροφορεθείτε.

Γράψτε στην γυναίκα μου, την δύστυχη Χρυσούλα,

Οπούναι μεσ’ την Φραγκιά, μεσ’ την Αγκόνα

έννοια να μου ‘χει στα παιδία, γράμματα να τα μάθει."

-------

"Θρήνος μεγάλος έγινε μέσα στο Μεσολόγγι,

το Μάρκο παν στην εκκλησιά, το Μάρκο παν στον τάφο.

’Ξήντα παπάδες παν' μπροστά και δέκα δεσποτάδες

κι από κοντά Σουλιώτισσες.

Γεια σας και χαρά σας ηρωικά παιδιά

σε σας ανήκει η δόξα και η ελευτεριά!"

----

-----

"Καρδια λιονταριου και γνωμη δικαιη σαν Του Χριστου."

------

------

Αλλά και μεταξύ τών λοιπών αρχηγικών προσωπικοτήτων τής Επαναστάσεως, ο Μάρκος απολάμβανε απεριόριστης εκτιμήσης και συμπαθείας.

Ο πολυμήχανος Οδυσσέας Ανδρούτσος αγαπούσε και σέβοταν ιδιαίτερα τόν νεώτερό του Μάρκο Μπότσαρη.. Πρώτος δέ είχε εισηγηθεί πρός τήν Επαναστατική Κυβέρνηση τήν ανάθεση σ’ εκείνον τής αρχιστρατηγίας γιά τήν Δυτική Ελλάδα.

Είναι επίσης γνωστός ο σεβασμός γιά τόν Μάρκο, τού Γεωργίου Καραϊσκου -σέ πολλές μάχες συμπολεμιστή του- και η κρίση του γι’ αυτόν :

«Ο Μάρκος ήταν τρανός. Είχε νού πού δέν είχε άλλος. Είχε καρδιά

λιονταριού και γνώμη δίκαιη σάν τού Χριστού. Εμείς όλοι ούτε στό

δάχτυλό του δέν φθάνουμε..»

Κυρίως όμως, έμεινε στήν ιστορία ο θρήνος τού -ανήμπορου από τήν φυματίωση- Καραϊσκου επάνω στό άψυχο κορμί τού Μάρκου, στό Μοναστήρι τού Προυσσού..

Ακόμη είναι γνωστή και η εκτίμηση τού (κατά είκοσι χρόνια μεγαλυτέρου του), Θεόδωρου Κολοκοτρώνη ο οποίος, θαυμάζοντας τό ήθος και τήν ηγετική αξία τού Μάρκου, έγινε (μέ «τελετουργική» επισημότητα και παρουσία επωνύμων Πελοποννήσιων οπλαρχηγών), «μπουραζέρης» του, δηλαδή «αδελφοποιητός» του, τήν 28η Μαϊου 1822.

-----

-----

"Λεξικόν της Ρωμαϊκής και Αρβανητηκής Απλής."

------

------

Σύμφωνα με σημείωση του Πουκεβίλ, το 1809 κσι σε ηλικια 19 χρονων.. ο Μ. Μπότσαρης έγραψε το λεξικό "Λεξικόν της Ρωμαϊκής και Αρβανητηκής Απλής" καθ' υπαγόρευση του πατέρα του Κίτσου, του θείου του Νότη και του πεθερού του Χρηστάκη Καλογήρου.

Ο καθηγητής και ακαδημαϊκός Τίτος Γιοχάλας που μελέτησε το χειρόγραφο πιστεύει ότι ο Μ. Μπότσαρης έγραφε τα ελληνικά λήμματα και οι μεγαλύτεροι έδιναν την αλβανική μετάφραση. Καθως οι Σουλιώτες γνώριζαν την ελληνική.. το πιο πιθανο ειναι να εγραψαν το λεξικο, διαβλεποντας τις γεωπολιτικες εξελιξεις και την συμμαχια Σουλιωτων-Αρβανιτων εναντιον του Σουλτανου..

Δεν ηταν κατι αρκετα επιστημονικο.. και επίσης οι λέξεις δεν είναι με αλφαβητική σειρά ώστε το λεξικό να είναι χρηστικό. Θεωρείται πιθανότερο ότι το λεξικό γράφηκε κατόπιν πρωτοβουλίας του Πουκεβίλ ο οποίος είχε ενδιαφέρον για την Αλβανική γλώσσα και τελικώς παρήγαγε ένα Αλβανο-γαλλικό γλωσσάριο μεταφράζοντας τα Ελληνικά λήμματα του Μπότσαρη και μεταγράφοντας τα Αλβανικά με λατινικούς χαρακτήρες.

Αυτό το δημοσίευσε στο έργο του Voyage dans la Grèce, τομ. 2, σελ. 617-623 το 1820.

Θεωρείται άξιο προσοχής το ότι συχνά ο Μπότσαρης και οι συνεργάτες του αποδίδουν τις ελληνικές φράσεις στην αλβανική σκεπτόμενοι αποκλειστικά "ελληνικά", μεταφέροντας δηλαδή την ελληνική σύνταξη στην αλβανική. Το ίδιο συμβαίνει και με σύνθετες ελληνικές λέξεις ενώ παρατηρείται και λανθασμένη μεταφορά των γενών ουσιαστικών και επιθέτων από την ελληνική στην αλβανική. Επίσης δύο ελληνικές λέξεις δεν μεταφράστηκαν στην αλβανική είτε από άγνοια είτε εκ παραδρομής, ενώ υπάρχουν και άλλα είδη λαθών στην αλβανική.

Η παρουσία αυτών των φαινομένων ερμηνεύεται κατά τον Γιοχάλα με δύο τρόπους:

-Η μητρική γλώσσα του Μπότσαρη και των συνεργατών του ήταν η ελληνική.

-Αν ομιλείτο στο Σούλι και η αλβανική, τότε είναι πιθανό η επίδραση της ελληνικής να ήταν πολύ μεγάλη στην αλβανική.

Το αλβανικό ιδίωμα του λεξικού ανήκει στην τοσκική διάλεκτο της νότιας αλβανικής γλωσσικής ομάδας και περιλαμβάνει μεγάλο αριθμό δανείων από την ελληνική..

-----

-----

Ο κοιλαρφανος γιγαντας, Τουσιας Μποτσαρης.

-----

-----

Ο Τούσιας ο νεότερος γεννήθηκε στο Σούλι το 1792 δύο μήνες μετά τον θάνατο του πατέρα του.. στη μνήμη του οποίου έλαβε το ίδιο όνομα. Υπήρξε ένας από τους ανδρειότερους Σουλιώτες και διακρίθηκε σε όλες τις περιπτώσεις εμπλοκής των Σουλιωτών.

Ηταν γενναιος, δυνατος, ντομπρος, μεγαλοσωμος και ομορφος..

Λατρευε και εμπιστευοταν απολυτα τον ξαδελφο του, Μαρκο.. και ουσιαστικα ηταν ο σωματοφυλακας του..

Όταν πλέον είχε ανδρωθεί ήταν υπαρχηγός του σώματος των Σουλιωτών που διοικούσε ο Μάρκος Μπότσαρης. Μαζί μ' εκείνον πολέμησε τόσο στην άμυνα του Σουλίου όσο και στη Δυτική Ελλάδα καθώς και στο Καρπενήσι.

Απο τον Πουκεβιλ περιγράφεται τό εκπληκτικό προσωπικό κατόρθωμα τού φημισμένου «Τούσια» στη μαχη προ της καταληψης της Αρτας, ο οποίος εισέβαλε ολομόναχος σέ ένα «πυργόσπιτο» όπου ήσαν οχυρωμένοι πολυάριθμοι Τουρκαλβανοί, οι οποίοι στήν «θέα του» και στό άκουσμα τής εισβολής του "γιγαντα" Τουσια, πηδούσαν απ’ τά παράθυρα γιά νά μήν τόν αντιμετωπίσουν!

Τήν επομένη ημέρα, οι Αλβανοί αρχηγοί έστειλαν αγγελιοφόρο στόν Μάρκο και ζήτησαν -«μπέσα γιά μπέσα»- νά τούς επισκεφθεί ο Τούσιας στό στρατόπεδό τους γιατί ήθελαν νά τόν γνωρίσουν από κοντά. Θαρραλέα εκείνος τούς επισκέφθηκε και εκείνοι, καμαρώνοντας τό λεβέντικο παράστημά του, τόν γέμισαν πολύτιμα δώρα, προσφορά στήν παλληκαριά του..

Επίσης έλαβε μέρος στη πολιορκία του Μεσολογγίου όπου και διέπρεψε στις από των εκεί επάλξεων μάχες. Αργότερα ακολούθησε τον Γεώργιο Καραϊσκο στο Ναύπλιο και από εκεί στην εκστρατεία του στην Αττική όπου τελικά και έπεσε μαχόμενος σε ηλικια 35 ετων, στο Φάληρο στις 22 Απριλίου του 1827.. και ετάφη στη Σαλαμίνα με τιμές δίπλα στη σορό του Καραϊσκου..

Στό Ιστορικό Μουσείο τών Αθηνών, επί τής οδού Σταδίου, όπισθεν τού «έφιππου» αδριάντα τού Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, μεταξύ τών πολύτιμων ιστορικών εκθεμάτων υπαρχει και τό αυθεντικό πορτραίτο τού «κοιλάρφανου» Τούσια Μπότσαρη (ο οποίος ορφάνεψε ενώ εκυοφορειτο, αφού ο πατέρας του δολοφονήθηκε τότε..) και μπορει να θαυμασει ο επισκεπτης τό αρχαιοελληνικό κάλλος τής μορφής εκείνου τού ατρομητου Σουλιώτη..

-----

-----

Το τριανταφυλλο των Μποτσαραιων:

Κατερινα-Ροζα Μποτσαρη.

-----

------

Οπως αναφεραμε ο Μαρκος με την Χρυσούλα Καλόγηρου έκανε πέντε παιδιά: την Ελένη (πέθανε στους πρώτους της μήνες), τον Δημητράκη (1815), την Βασιλική (1818), την Αναστασία (1820) και τελευταία την Κατερινα (1822)..

Πληροφοριες εχουμε για τον Δημητρη (1825-1871.. Στρατιωτικος, πολιτικος και Υπουργος Στρατιωτικων).. την Βασιλικη (1828-;;.. Συζυγος του οπλαρχηγου και πολιτικου, Χρυσανθου Σισινη) και φυσικα για την Κατερινα..

Η Κατερινα Μαρκου Μποτσαρη γεννήθηκε το 1822 (κατα αλλους το 1820) στον Κακόλακκο Πωγωνίου..

Με το ξέσπασμα της επανάστασης, ευρισκόμενη στα Ιωάννινα, αιχμαλωτίστηκε μαζί με άλλες γυναίκες και μεταφέρθηκε από τις αρχές σε μακρινό έδαφος της ευρωπαϊκής επικράτειας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, στη Δράμα οπου ήταν το Σεράι του Μαχμούτ Πασά Δράμαλη.. Κατά την αιχμαλωσία τέθηκε υπό την προστασία Οθωμανών γυναικών των ανώτερων κοινωνικών τάξεων. Μάλιστα, μια από αυτές φέρεται να προσπάθησε να την υιοθετήσει..

Τελικά όμως ο Μαρκος Μποτσαρης καταφερε έπειτα από ανταλλαγή αιχμαλώτων, να ελευθερωσει.. αυτην, τα τρία αδελφια της και τη μητέρα της και να τους στειλει στη Ανκόνα της Ιταλίας, όπου, με τη βοήθεια της εκεί ελληνικής κοινότητας και της ελληνικής εκκλησίας, μπορεσαν να επιζήσουν και να μάθει η Κατερίνα τα πρώτα της γράμματα.. Eκεί ήταν που την αποκάλεσαν πρώτη φορά Ρόζα, επειδή ήταν γελαστή και όμορφη σαν λουλούδι, σαν μισάνοικτο μπουμπούκι από τριαντάφυλλο, όπως γράφτηκε..

Στα μέσα της επανάστασης επέστρεψαν και εγκαταστάθηκαν στη αγγλοκρατούμενη τότε Κέρκυρα κι αργότερα στη Ζάκυνθο, όπου είχε ως δάσκαλο τον Γεώργιο Τερτσέτη (τον μετέπειτα ήρωα δικαστή στη δίκη του Κολοκοτρώνη)..

Επειτα στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος..

Τέλη της δεκαετίας του 1820 επέστρεψε κι έμεινε στο Μεσολόγγι και λίγο αργότερα στην Αθήνα, στην Πλάκα. Ο Αμερικανός παπάς Χιλλ ζήτησε και την πήρε στο μόλις ιδρυθέν σχολείο του στην Πλάκα τιμής ένεκεν χωρίς δίδακτρα, ως κόρη του ήρωα Μπότσαρη. Στο σχολείο αυτό φοιτούσε με κορίτσια πλουσίων οικογενειών της τότε Αθήνας. Δασκάλα της στα γαλλικά και η Δούκισσα ντε Μαρμπουά (της Πλακεντίας).

Εκεί, τέθηκε υπό την προστασία της βασίλισσας Αμαλίας, η οποία της έδωσε τον τίτλο της πρώτης «κυρίας επί των τιμών» της βασιλικής αυλής (προς τιμην η βασιλισσα ειχε ως "κυριες των τιμων", κορες ηρωων.. Εκτος της Κατερινας Μποτσαρη.. ειχε την Ελενη Καραισκακη- Δεληγιαννη, κορη Γεωργιου.. την Φωτεινη Κολοκοτρωνη-Τζαβελα, κορη Φωτου Τζαβελα, συζυγο του Γενναιου-Ιωαννη Κολοκοτρωνη και φυσικα νυφη του "Γερου του Μωρια".. οπως και αλλες)..

Με αυτή την ιδιότητα, συμμετείχε ως ακόλουθος της Αμαλίας στις επίσημες επισκέψεις της βασιλισσας στις βασιλικές αυλές των διαφόρων κρατών της Ευρώπης..

Το 1844, τιμήθηκε από τον βασιλιά της Βαυαρίας, Λουδοβίκο Α΄ με χρυσό σταυρό ενώ κατά την παραμονή της εκεί απέσπασε τον θαυμασμό της κοινής γνώμης για την ομορφιά της αλλά και για το γεγονός πως ήταν κόρη του φημισμένου αγωνιστή Μάρκου Μπότσαρη..

Παράλληλα, φιλοτεχνήθηκε από τον Γερμανό ζωγράφο, Γιόζεφ Καρλ Στίλερ, πορτραίτο της, το οποίο σήμερα βρίσκεται στο ανάκτορο Νύμφενμπουργκ του Μονάχου, στην επονομαζόμενη "Πινακοθήκη των Καλλονών"..

Το πρόσωπο της εν συνεχεία αποτυπώθηκε σε μεγάλο αριθμό αντικειμένων, όπως σε κοσμήματα, μαντήλια, σερβίτσια από πορσελάνη και σε άλλα αντικείμενα καθημερινής χρήσης.

Το 1856 προς τιμήν της ένα τριαντάφυλλο με έντονο λευκό χρώμα που καλλιεργήθηκε στη Δαμασκό πήρε το όνομα της (Rose Botzaris). Έτσι το όνομα της έμεινε στην αιωνιότητα συνδεδεμένο με την ομορφιά της, την αγνότητα του χαρακτήρα της και του ηρωικού ονόματος του πατέρα της.

Η Αικατερίνη παντρεύτηκε τον στρατιωτικό Γεώργιο Καρατζά, με τον οποίο απέκτησε τέσσερα παιδιά, δύο από τα οποία πέθαναν σε νεαρή ηλικία.. Ο θάνατος των παιδιών της την οδήγησε σε μελαγχολία και πέθανε σε ηλικία 57 ετων στην Αθηνα..

Το ίδιο έτος πέθανε και η Αμαλία, που κατά σύμπτωση είχαν γεννηθεί και την ίδια χρονιά..

Η Κατερινα-Ροζα Μποτσαρη.. και στο Παλατι αλλα και στην καθημερινη της ζωη, προς τιμην του θρυλικου ηρωα πατερα της, του Σουλιωτη Μαρκου Μποτσαρη, ηταν ενδεδυμενη παντα με την παραδοσιακη φορεσια των Σουλιωτισσων..

Η απαραμιλλη ομορφια της, το αποφασιστικο αλλα και μελαγχολικο βλεμμα της.. δηλωνε διαχρονικα τον ηρωισμο των Σουλιωτισσων μαχητριων.. αλλα και τον πονο για τον χαμο του πατερα της (ταυτοχρονα και των παιδιων της) και τον ξεριζωμο των Σουλιωτων απο την πατριδα τους..

Η επίσημη ενδυμασία που χρησιμοποιούσε την εποχή που ζούσε στην βασιλική αυλή της Αμαλίας, φυλάσσεται στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο της Ελλάδος..

----

----

Η άρτια Σουλιώτικη πολεμική μηχανή.

-----

------

Πριν αναφερθώ στην προσωπικότητα του Μάρκου Μπότσαρη.. θέλω να κάνω μνεία στην πολεμική άξια των Σουλιωτων..

Στη μάχη του Κεφαλόβρυσου είδαμε την υποδειγματική καταδρομική επέλαση τους στο Τουρκαλβανικο στρατόπεδο, η οποία οργανώθηκε άριστα από τον Μάρκο με τακτική, αποφασιστικότητα και συνθηματολογία.. Αυτή είναι η πρώτη καταδρομική επίθεση στη παγκόσμια πολεμική ιστορία που έχει καταγράφει, συμφωνά με πολλούς ιστορικούς..

Οι Σουλιώτες αμύνονταν των εδαφών σχεδόν 200 χρόνια πριν τον ξεριζωμό τους.. Ειδικότερα τα τελευταία 50 χρόνια και με την εμφάνιση του Αλη-Πασα απέδειξαν εμφατικά την άξια τους..

Μονιασμενοι, αποφασισμένοι, έδειξαν σπουδαία αυταπάρνηση για την υπεράσπιση των εδαφών τους..

Βεβαίως από μικρά τα Σουλιωτοπουλα εκπαιδεύονταν στον πόλεμο, αλλά κυρίως με τα ιδανικά της πίστης, του θάρρους, του ηρωισμού και της Ελληνικής συνείδησης..

Ισάξιες με τους άνδρες στον πόλεμο.. και παντού ήσαν οι Σουλιωτισσες.. Αυτά τα "ξαφνιάσματα της φύσης", που άνηκαν σε αυτήν την περίεργη "φατρία" των Ηπειρωτισσων και έσκισαν σαν φωτοβολίδα την Ιστορία.. από τα χρόνια της Ηπειρωτισσας πριγκηπισσας των Μολοσσών, Ολυμπιάδας (Μυρταλης), μητέρας του Μ. Αλεξάνδρου έως τις Ηπειρωτισσες του 1940 (αναφέρθηκα με δέος και εκτενώς στο αφιέρωμα μου "Λενη Μπότσαρη: η νεραϊδα του Σουλίου)..

Οι Σουλιώτες, παρ' όλες τις δυσκολίες και την στέρηση πολεμικών μέσων και υλικών.. υπήρξαν μια αρτιοτατη πολεμική μηχανή..

Στηρίζονταν κυρίως στο ομοψυχον, στην στρατηγική ευστροφία, στο άσβεστο μίσος κατά του εχθρού και στην παντελή περιφρόνηση του κίνδυνου και του θανάτου..

Η πολύχρονη εμπειρία τους σε συνεχείς πολεμικές συγκρούσεις, τούς είχε διδάξει στον υπέρτατο βαθμό, αφ’ ενός την αυτοπειθαρχία πού απαραίτητα πρέπει να διαθέτει ένας «επαγγελματίας» πολεμιστής αλλά και την ομαδική πειθαρχία πού απαιτείται να έχει μια πολεμική ομάδα, υπακούοντας χωρίς αντίρρηση στους ηγέτες της, εφαρμόζοντας βεβαίως τις ιδιαίτερες (και συχνά εκπληκτικά ευρηματικές) τακτικές πού οι αδιάκοποι πόλεμοι τούς είχαν μάθει να εφαρμόζουν, σχεδόν «γονιδιακά»..

Οι Σουλιώτες όταν αναγκάσθηκαν να αφήσουν την πατρίδα τους το 1804.. ήταν περιζήτητοι ως μισθοφόροι στους προηγμένους Ευρωπαϊκούς στρατούς, καθώς όλη η Ευρώπη εγνωριζε για τους φοβερούς Σουλιώτες μαχητές..

Ήταν αξιόμαχα και επίλεκτα στελέχη του Ρωσικού και Γαλλικού Στράτου.. Είχαν την χαρά να επανέλθουν στο Σούλι, υπό την αρχηγία του αετού τους Μάρκου, κατά το διάστημα 1820-22..

Με την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης, τα Ελληνοφρονα Σουλιώτικα τμήματα τεθήκαν στην υπηρεσία της πατρίδας Ελλάδας..

Σουλιώτες οπλαρχηγοί και μαχητές υπήρξαν καταλυτικοί παράγοντες σε νικηφόρες μάχες σε όλη την Ελλάδα.. και στην εδραίωση Εθνικού κράτους..

Το αξιομαχον και και οι δραστικές τους πολεμικές ενέργειες έδωσαν και το παράδειγμα στους υπολοίπους αδελφούς Έλληνες..

Η παρουσία Σουλιώτικων τμημάτων σε μάχες, όταν γινόταν γνωστή από τους εχθρούς, ήταν αίτια εκφοβισμού.. όπως αναφέρει πλήθος ιστορικών..

Εγώ θεωρώ.. πώς σε εκείνη την ιστορική χρονοσφαιρα, οι Σουλιώτες υπήρξαν (τουλάχιστον στα Βαλκάνια και στην επικράτεια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας).. οι καλύτεροι μαχητές της εποχής εκείνης..

Σίγουρα ήταν η φυσική συνεχεία της Αρχαίας Σπάρτης..

Τιμή και Δόξα για τους Λακεδαιμονιους της Ηπείρου!

---

----

Μάρκος Μπότσαρης: Το ακατάβλητο λιοντάρι του πόλεμου.

---

----

Λίγο μετά την έναρξη της επανάστασης, άρχισε να αναπτύσσεται ο Φιλελληνισμός.. Το δίκαιον του αγώνα καθώς και οι ακατάβλητες ηρωικές Ελληνικές μορφές συνέβαλαν σε αυτό..

Κυρίως αίσθηση προκαλούσε η περίπτωση του Μάρκου Μπότσαρη.. Όλοι έσπευδαν να τον γνωρίσουν και να μιλήσουν μαζί του..

Τι ήταν αυτός ο Μάρκος Μπότσαρης;

Από μικρό παιδί.. έδειξε τις πολεμικές και ηγετικές του αρετές.. Η νηφαλιότητα της σκέψης του, η θυμοσοφία άνδρα ώριμης ηλικίας, η αυτόφωτη λάμψη της προσωπικότητας του σε συνάρτηση με λιονταρίσια ψυχή και την ακατάβλητη πολεμική δράση.. έθεσαν αβίαστα την αρχηγική του θέση λίγο πριν ξεσπάσει η επανάσταση..

Λέγεται ότι διέθετε φωνή «στεντόρεια», προσόν πολύτιμο για ηγέτη σε στιγμές μάχης, ιδίως με τις «απαιτήσεις» τού πολέμου εκείνων των καιρών..

Με την ενηλικίωση του κατετάγη στον Γαλλικό στρατό και η άξια του τον έφτασε έως τον βαθμό του Ταγματάρχη, συμφωνά με πήγες.. Ο Αλη Πάσας είχε καταλάβει το μέγεθος του και προσπαθούσε να τον ελέγχει και αν γινόταν να τον εξοντώσει, όταν ήταν αρματολός στον Κακολακκο..

Αδιαφιλονίκητος ηγέτης των Σουλιωτων αργότερα με σπουδαίες διαπραγματευτικές ικανότητες πέτυχε την επιστροφή των Σουλιωτων στο Σούλι.. Αρχικά ως σύμμαχος των Τούρκων κατά του Αλη και ακολούθως το αντίθετο..

Το εκτόπισμα της προσωπικότητας του κατόρθωσε κάτι απίστευτο τότε: Να δημιουργήσει Σουλιωτοαρβανιτικη συμμαχία εναντίον των Τούρκος, ως αρχηγός αυτής.. Και το όνομα του να αποτελεί εγγύηση για τους Αρβανίτες..

Στην Ήπειρο προκάλεσε σοκ και δέος με την κινητικότητα του και τις σπουδαίες νίκες του.. Ήταν σίγουρο, πως αν είχε περισσότερο στρατό, η Ήπειρος θα είχε απελευθερωθεί..

Προειδοποίησε για τα λάθη της εκστρατείας στο Πετά, αλλά δέχθηκε ως απλός στρατιώτης τις αποφάσεις της Κυβέρνησης και ακολούθησε..

Ήδη στην ηλικία των 32 ετών ήταν η ελπίδα της Πατρίδας.. και ένας ηγέτης που συσπείρωνε με λογία και έργα ακόμη και ανθρώπους που εχθρεύονταν.. Επιβραβεύτηκε σε αυτήν την πρώιμη ηλικία με τον τίτλο του Αρχιστράτηγου της Ρούμελης..

Έσπειρε χαρά στους πολιορκημένους στο Μεσολόγγι κατά την 1η πολιορκία, όταν έμαθαν πως ανέλαβε την άμυνα του.. Και τελικά η ικανότητα του κατάφερε να το σώσει..

Στο Κεφαλόβρυσο με μια δράκα Σουλιωτων, πέτυχε να εξοντώσει τέτοιον αριθμό Αρβανιτών, 5 φόρες μεγαλύτερο από τα δικά του παλληκάρια.. Με την αλάνθαστη καταδρομική επίθεση που αναφέραμε.. Μόνος ο θάνατος μπόρεσε να τον σταματήσει..

Όμως, ακόμη και αυτός ο ένδοξος θάνατός του, ωφέλησε ανυπολόγιστα την υπόθεση τής Ελληνικής παλιγγενεσίας διότι συγκλόνισε την ανθρωπότητα πού παρακολουθούσε την άνιση πάλη των εξεγερμένων Ελλήνων με την παρηκμασμένη αλλά κραταιά Τουρκική Αυτοκρατορία..

Εκείνη η πολεμική εποποιία, στην οποία πρωταγωνιστούσε επί 3 χρόνια η εμβληματική φυσιογνωμία τού Μάρκου Μπότσαρη,«έθρεψε» τα φιλελληνικά αισθήματα των Ευρωπαίων και Αμερικανών, εδραιώνοντας την πεποίθηση ότι, οι επαναστατημένοι Έλληνες ήσαν άξιοι των προγόνων τους, άξιοι τής ελευθερίας, άξιοι τού παγκόσμιου ενδιαφέροντος για τον θαρραλέο αλλά και απεγνωσμένο αγώνα τους..

Πριν την έξοδο του Μεσολογγίου το 1826 όλος ο λαός ήταν βέβαιος πως αν ζούσε ο Μάρκος, δεν θα έπεφτε η πόλη..

Η ιστορία μας διδάσκει όμως πως αυτός ο πρωϊμος θάνατος του Μάρκου ίσως τον γλύτωσε από την τύχη που είχε ο φίλος του Γιώργος Καραϊσκος.. Από μια προδοτική δολοφονία.. Καθώς δεν εξυπηρετούσε η σοκαριστικη ελευθερωτικη δράση του Μάρκου τα σχεδία των δήθεν συμμάχων μας.. και των Ελλήνων δοσίλογων..

Ο Μπότσαρης ήταν πρώτος μεταξύ ίσων.. Πολεμούσε δαν λιοντάρι στην πρώτη γραμμή εμπνέοντας τους πολεμιστές του, προκαλώντας θαυμασμό στους αντιπάλους.. αλλά και τρόμο..

----

----

Το πιο όμορφο και αγνό λουλούδι από τις βουνοκορφές του Σουλίου.

-----

-----

Του Μάρκου.. ήταν ασίγαστη η πολεμική του δράση αλλά αυτό που τον έκανε να ξεχωρίσει ήταν η σπάνια προσωπικότητα του.. Αρκετοί οπλαρχηγοί ήταν σπουδαίοι πολεμιστές, αλλά ο χαρακτήρας τους δεν ήταν ανάλογος..

Παρ’ ότι ο Μάρκος υπήρξε παροιμιωδώς ολιγόλογος και σεμνός άνδρας, λιτός στην εμφάνιση και ελάχιστα κοινωνικός, λατρευόταν τόσο από τούς συμπολεμιστές του όσο και από τον απλό λαό, πού έβλεπε σ’ αυτόν και τούς ατρόμητους Σουλιώτες του την ενσάρκωση των ανίκητων αρχαίων Ελλήνων..

Έχει καταγραφεί σημαντικός αριθμός αποφθεγμάτων του σχετικών με σημαντικά θέματα, όπως λ. χ. τής έννοιας και τής σημασίας των πολεμικών τακτικών, τής ανδρείας, τής φιλοτιμίας και τής ανιδιοτέλειας, τής πολιτικής, τής διπλωματίας, των αξιών τής ζωής κτλ.

Έγραψε ο Πουκεβίλ:

«Μεγάλην δε αίσθησιν παρήγαγε λόγος τις αυτού περί καταφρονήσεως τού πλούτου και περί τού προς την πατρίδα έρωτος, όν διερχόμενος εκ Μεσολογγίου, απήγγειλεν ενώπιον τής Συνελεύσεως των Ελλήνων τής Δυτικής Ελλάδος, συνεδριαζόντων εν τη πόλει ταύτη..».

Ήταν εσωστρεφής και ταπεινός που μόνο με τον Νικηταρά μπορούσε να συγκριθεί.

Από μικρό παιδί ο Μάρκος ήταν ευγενικός, γλυκομίλητος, δεν προκαλούσε, δεν βλασφημούσε τα Θεία.. Μιλούσε όταν έπρεπε και όταν το έκανε απέδιδε λύση και ηρεμία στους συνομιλητές του..

Η οντότητα του δεν είχε καμμια σχέση με άλλους άξεστους οπλαρχηγούς.. Έμοιαζε με Ευρωπαίο πρίγκηπα που είχε σπουδάσει κάλους τρόπους..

Αυτά ήταν τα στοιχειά που τον έκαναν να ξεχωρίζει.. και αυτός είναι κυρίως ο λόγος που ασχολήθηκαν με το φαινόμενο" Μάρκος Μπότσαρης "τόσοι, ξένοι κυρίως, λογοτέχνες, ζωγράφοι, λόγιοι και διπλωμάτες..

Μόνο τις επιστολές του να μελετήσουμε.. είναι εμφανή στοιχειά: η άριστη συντακτική χρήση των λέξεων, η ευγένεια, η απόδοση τιμών..

Έγραψε ο Ακαδημαϊκός Γεώργιος Αθανασιάδης-Νοβας για τον Μάρκο:«Ο Μάρκος Μπότσαρης είναι, ίσως, ο μόνος εκ των ηγετών τού Αγώνος, διά την στρατηγικήν αξίαν, διά την προσωπικήν ανδρείαν, διά την πολιτικήν σύνεσιν, διά την ψυχικήν ευγένειαν, διά την ευθύτητα τού χαρακτήρος, διά την μοναδικήν ανιδιοτέλειαν τού οποίου, δεν υπάρχει δευτέρα γνώμη. Είναι ο μόνος ασκίαστος, είναι ο μόνος πάλλευκος αρχηγός. Η δόξα του απήχησεν αμέσως εις τον κόσμον ολόκληρον»..

Συμφωνώ απολύτως! Τον Μπότσαρη δεν μπορείς να τον πιάσεις πουθενά.. Και ο μόνος που θα μπορούσε να συγκριθεί μαζί του, ήταν το απόλυτο εθνικό σύμβολο: ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης..

Ο Μπότσαρης πάντα απέδιδε την προσήκουσα τιμή στους άρχοντες του Κράτους, στους Ιερείς.. Σεβόταν τους γηραιότερους αλλά και όλον τον λαό.. Ήταν ευγενικός προς τις γυναίκες, τις εμπιστευόταν και υπολόγιζε τη γνώμη τους..

Αν πω πως ήταν ένα θαύμα της φύσης, ίσως αυτή η έννοια και να αδικεί την υπόσταση του!

Ο Γάλλος συγγραφέας Auguste Fabre έγραψε τα ακόλουθα:

«Ο Μάρκος Μπότσαρης εδείχθη ο άξιος αντιπρόσωπος όλης τής αρχαίας Ελλάδος, συνενώνων τάς αρετάς των σοφών της και την έμπνευσιν των ποιητών της με τούς ηρωϊσμούς των ημίθεων της …»

Φίλες και φίλοι.. δεν είναι λογία του αέρα αυτά..

Ο αδιαφιλονίκητος αρχηγός Μπότσαρης συγχώρεσε τον φονιά του πάτερα του για χάριν της ομόνοιας των Ελλήνων..

Δεν είχε πρόβλημα να θέσει τον εαυτό του ως τον πιο κατώτερο στρατιώτη στην Υπηρεσία της Πατρίδας και του νεοσύστατου Κράτους, για την δημιουργία του οποίου ήταν υπερήφανος ως Ελλην.. Άσχετα που οι πολίτικοι ηγέτες ήσαν ανάξιοι, πράγμα που ο Μάρκος το εγνωριζε..

Δεν εδιστασε να σκίσει ενώπιον όλων, το δίπλωμα της Αρχιστρατηγίας του, για να δείξει πως πάνω από αυτόν είναι η σωτηρία του Έθνους..

Ενέργειες που ρητά υπεδείκνυαν σε όλους πως ο Σουλιώτης αετός ήταν σπουδαιότατος..

Με τον θάνατο του (όπως και του Γιώργου Καραϊσκου αργότερα), η Ελλάς έχασε την ευκαιρία, με την λήξη του Αγώνα, να έχει βεβαιοτατα πολλά περισσότερα προσαρτημένα εδάφη, από αυτά που κατείχε αρχικώς..

Κυρίως όμως η πατρίδα έχασε την ευκαιρία, αν ο Μάρκος ζούσε και καθώς συσπείρωνε τον σεβασμό και την αποδοχή όλων των Ελλήνων, να αποκτήσει έναν αδιαφιλονίκητο πολίτικο ηγέτη, έναν Κυβερνήτη που θα γιγάντωνε την ισχυν του Κράτους.. Γιατί ο Μπότσαρης ήταν μικρός στην ηλικία και είχε πολλά ακόμη να προσφέρει..

Θα αναφέρω και ένα στοιχείο που είναι άγνωστο στους πιο πολλούς.. για την καλλιτεχνική φύση του Μάρκου:

Είχε εξαιρετικά μελωδική φωνή, γι’ αυτό και συχνά τραγουδούσε παίζοντας έγχορδο όργανο (λύρα-λαούτο) σε στιγμές πολεμικής ανάπαυλας, προς μεγάλη τέρψη και αγαλλίαση των συμπολεμιστών του..

Τι ήταν λοιπόν αυτός ο Μάρκος Μπότσαρης;

Ήταν ένα το πιο όμορφο, αγνό λουλούδι από τις απάτητες, τις απροσκύνητες κορφές του Σουλίου..