Όλη η δύναμη λοιπόν των Τούρκων έπεσε πάνω στον Διάκο και στον Κομνηνό Τράκα..και ο Χασάν Τομαρίτσας και Μεχμέτ Τσαπάρης, πολιόρκησαν τους άνδρες του Τράκα..
Ο Μουσταφάμπεης, ο Ομέρ Βρυώνης, όλο το ιππικό.. οι Αλβανοί από τις πλάγιες της Χαλκωματάς και Δαμάστας.. και ο Μεχμέτ Κιοσσέ από την Αλαμάνας, περικύκλωσαν τον Διάκο..
Ο Ρωμανης έφερε γρήγορα το άλογο του Αθανάσιου Διάκου, την φοράδα, την Αστέρω..
--Φύγε, καπετάνιε! Να γλυτώσεις!
Ο Αθανάσιος όμως έμεινε ακλόνητος.. Κοίταξε κάτω τον κάμπο της Φθιώτιδας.. και με το χέρι ψηλάφισε στο στήθος του.. Ήθελε να νιώσει τον Σταύρο, που φόραγε κάτω από τα φυσεκλίκια.. Χρόνια τώρα δεν τον είχε αποχωριστεί.. 17 χρόνων ήταν, όταν στο Μοναστήρι του Τίμιου Πρόδρομου στην Αρτοτινα χειροτονήθηκε Διάκονος.. Του είχε περάσει στον λαιμό ο Ηγούμενος και του έδωσε την ευχή..
"Ευλογημένε Διάκονε, Αθανάσιε, σε αξίωσε Ο Κύριος Της Δόξης να εισέλθεις στον βαθμό της ιεροσύνης, στον του Διακόνου βαθμό..
Εύχομαι το πνεύμα της ταπείνωσης και της πραότητας που αναπαύεται στο πρόσωπο σου να συνεχιστεί.. Πειρασμούς και ασθένειες θα έχουμε, όμως πρέπει να έχουμε και πίστη Χριστού στην καρδία μας"..
Γύρισε και κοίταξε τον Ρωμανη στα ματιά..
--Ο Διάκος δε φεύγει..
Γρήγορα, με όσα ανδρειωμένα παλληκάρια έμειναν, κατέβηκε προς την Αλαμάνα.. στον λόφο των Πουριών.. εκεί που σήμερα τα λένε "Του Διάκου τα λιθάρια"..
Εκεί έδωσε ηρωϊκό αγώνα, αιμόφυρτος.. Πληγώθηκε και δυο φόρες.. Αφού έσπασαν τα πιστόλια του και το σπαθί του, τον έπιασαν τον Διάκο, πάνω στα Πουριά..
Έπειτα τον έδεσαν και τον έβαλαν επάνω στο μουλάρι και τον έφεραν εις το σεράι του Διοικητηρίου.. και τον παρουσίασαν, την επόμενη μετά την αιχμαλωσία στον Χαλήλμπεη.. Μέτα ήρθαν οι πασσάδες, Κιοσσές και Ομέρ Βρυώνης..
Ο Βρυώνης τον ήξερε τον Διάκο από τα Γιάννενα.. Τον συμπαθούσε.. Δεν ήθελε να τον χαλάσει.. Και άλλοι Αλβανοί λυπούνταν τον Διάκο, για την ομορφιά του και την ανδρεία του.. Τον παρακινούσαν, να γίνει Μωαμεθανός..
Ο Ομέρ Βρυώνης πήγαινε στον Αθανάσιο, έσκυβε μπροστά του και του έλεγε σιγά να μην ακούν οι άλλοι..
--Θανάση, κριμας είναι τέτοιο παλληκαρι.. Προσκυνά τον Προφήτη.. και εγώ θα σε κάνω πάσα σε όλην την Ανατολική Ρούμελη..
Του έφτιαξαν και καφέ.. Ο Αθανάσιος έβαλε ένα πόδι ψηλά στο άλλο.. έστριψε και τη μουστάκα.. Κοίταξε τριγύρω και έβλεπε παντού τουρμπάνια.. Να είχε το σπαθί να τους πέρναγε όλους.. Τι ήθελαν αυτοί εκεί; Να πατούν τα χώματα της πατρίδας και να παριστάνουν τον αφέντη..
Ο Αθανάσιος ήξερε γράμματα.. Τα είχε μάθει στο μοναστήρι.. Διαβάζοντας τα βιβλία εκεί, γνώριζε ακριβώς τι ήταν η Ελλάδα.. Τους αγώνες του προγόνων.. Τι ήταν η Ορθοδοξία.. Όταν ο ιερομόναχος βυθιζόταν στα βιβλία, η φλόγα του ήταν άσβεστη.. Τι θα πει ραγιάς; Και πως το επιτρέψανε τόσα χρόνια;
Απελπισία.. απόγνωση τον κυρίευσε.. Είχε συνεχώς στο μυαλό του, τότε που εκείνος ο πάσας τον είδε στο μοναστήρι.. Ψηλό, όμορφο.. και νόμιζε πως μπορεί να κάνει ο' τι θέλει να ικανοποιήσει τις ανώμαλες ορέξεις του.. Και όταν του έκανε τις ανήθικες προτάσεις, ο Διάκονος δεν το σκέφτηκε καθόλου.. Άρπαξε το μαχαίρι, που είχε κάτω από το ράσο και τον έσφαξε σαν αρνί.. Ούτε ένα λεπτό δεν του πήρε..
Και ας ήταν λίγες μέρες πριν χειροτονηθεί πρεσβύτερος.. Η εθνική του υπερηφάνεια, η τιμή του ράσου του δεν θα επέτρεπε έναν ανήθικο και σφετεριστή της πατρίδας, να τον προσβάλλει..
Ένας καλόγερος, ο Αλέξιος τον έπιασε από το χέρι..
--Αδελφέ Αθανάσιε, φύγε γρήγορα! Για να σωθείς.. Για να σωθούμε και εμείς.. Θα μας κάψουν ζωντανούς..
Σαν αγρίμι ξεχύθηκε στον κατήφορο.. Πέταγε στην ελευθεριά.. Μαζί του όμως πήρε το Σχήμα του, τον Σταύρο της Ιερωσυνης και την Ευλογιά Του Κυρίου, όση μπορούσε να κρατήσει..
Εκεί λοιπόν στο σαράι της Λαμίας.. ο ιεροδιάκονος κοίταξε τον Ομέρ-Βρυωνη και τον συρφετό του περήφανα, έριξε τα πλούσια μαλλιά του πίσω.. και έβγαλε δυνατή φωνή:
--Ούτε την θρησκεία μου αλλάζω, ούτε το Γένος μου προδίδω! Προτιμώ 100 φόρες τον θάνατο.. Διάκοι σαν εμένα είναι πολλοί.. και πολύ καλύτεροι.. και πέρα από την Αλαμάνα..
Σκυλιασαν οι εχθροί.. Οι υπάνθρωποι, που τόσα χρόνια βεβήλωσαν και λέρωσαν την πατρίδα μας φέρνοντας από τα βάθη της αμορφωσιάς και του σκοταδιού τις μεθόδους των ζώων.. διέταξαν να τιμωρηθεί και να βασανισθεί ο Διάκος με ανασκολοπισμό..
Του έδωσαν μια ξύλινη σούβλα να κουβαλήσει, σαν Τον Χρίστο με Τον Σταύρο.. Τον πήγαν σε ένα σημείο ανατολικά της Λαμίας.. Τον σούβλισαν και τον σήκωσαν όρθιο στις 2 το μεσημέρι.. Το παλούκι βγήκε από την δεξιά ωμοπλάτη του.. Τον έβαλαν να κοιτάει στη Δύση για να τον βασανίζει ο ήλιος, όπως θα έπεφτε.. Μπροστά του έριξαν 80 κεφάλια φονευθέντων Ελλήνων.. Ανάμεσα σε αυτές ήταν και η σεβάσμια και γηραιά κάρα του Επισκόπου Αμφισσης Ησαϊου..
Του έβαλαν ένα χαρτί στο κεφάλι, που έγραφε "καπετάνιος"..
Ο Αθανάσιος πόναγε αφόρητα.. Αλλά δεν το έδειχνε.. Χαμογελούσε και ευχαριστούσε Τον Κύριο, που τον αξίωσε να έχει μαρτύριο σαν Το Δικό Του.. Τελικά δεν είχε χάσει την ευλογιά της Ιερωσυνης και ας είχε κόψει ποσά κεφάλια Τουρκαλβανων..
--Συχωρά με, Κύριε! Αλλά δε μπορούσα να αφήσω τα σκυλιά να μαγαρίζουν Τον Οίκο Σου.. το Έθνος μας..
Καγχαζε και προκαλούσε τους εχθρούς, πως ούτε τώρα μπορούν να τον σκοτώσουν.. Έβριζε τον Προφήτη Μουχαμετη σε σημείο οι Μουσουλμάνοι να έχουν γίνει κατακόκκινοι από τον θύμο.. Αλλά μάλωνε και τους Χριστιανούς, πως δεν υπάρχει ένας θαρραλέος να του δώσει μια και να τελειώσει το μαρτύριο του.. Φοβούνταν γιατί είχαν πει, να τον αφήσουν ζωντανό στη σούβλα να βασανιστεί..
Στο βασίλεμα του ηλίου ένας Βούλγαρος Χριστιανός ψηλά σε ένα άλογο.. έριξε μια σφαίρα στον Διάκο, για να τον απαλλάξει.. και αμέσως έτρεξε έφιππος να διαφύγει.. Οι Τουρκαλβανοι έριξαν στον Βούλγαρο αλλά δεν τον πέτυχαν.. Δυστυχώς όμως και η σφαίρα του, που πέρασε και την αριστερή και τη δεξιά ωμοπλάτη του Αθανάσιου, δεν κατάφερε να τον σκοτώσει..
Ο Διάκονος διψούσε και εκραυγαζε..
--Μία στάλα νερό! νερό..
Κοντά εκεί, είχε το αρτοπωλείο του ο Παναγιώτης Ψωμάς από Λαμία.. Τα μεσάνυχτα σήκωσε ένα αγγείο με νερό.. με ένα μακρύ ραβδί και έδωκεν νερό στον Αθανάσιο.. Μόλις ήπιε αμέσως οήρωας ξεψύχησε..
Στις 24/04/1821 και στην ηλικία Του Χρίστου.. ο εθνομάρτυς και ιερομαρτυς, Ιεροδιάκονος, Αθανάσιος Γραμματικός εισήλθε στο Πάνθεον των Ηρώων του Έθνους μας..
----
-----
Υπόδουλο Γένος..
-----
-----
Πρώτος πατριάρχης του υποδουλου Γένους καθίσταται ο Γεννάδιος Σχολάριος Κουρτέσης (1400– 1472). Ο Γεννάδιος διακρινόταν για την παιδεία του, τη σωφροσύνη του, και το ανθενωτικό πνεύμα του έναντι των Δυτικών. Η προσωπικότητά του και η θρησκευτικότητά του ενέπνεε εμπιστοσύνη στον απελπισμένο ψυχικά λαό. Οι ιστορικοί της Αλώσεως, Κριτόβουλος και Φραντζής γράφουν για την εκλογή του στον Οικουμενικό θρόνο από τον Μεχμέτ Β΄ τον Πορθητή. Αυτός παρεχώρησε και τα προνόμια: το απαραβίαστο, το αφορολόγητο, το αδιάσειστο που δόθηκαν σ’ αυτόν και την Εκκλησία. Και δεν το έπραξε αυτό ο Μεχμέτ Β΄ από ευσπλαχνία, αλλά κινούμενος από το Κοράνι που δίδασκε την ανεκτικότητα απέναντι στους λαούς της Βίβλου (Χριστιανούς και Εβραίους). Γνώριζε, ακόμη, ο Μεχμέτ Β΄ την επιρροή που η Εκκλησία ασκούσε στους Χριστιανούς. Ο Πατριάρχης καθίσταται από τότε ο μιλλέτ μπασή, ο Εθνάρχης, ο θρησκευτικός και πολιτικός ηγέτης, αφού είναι πλέον, ο προστάτης των Χριστιανών ραγιάδων.. Ο ίδιος, και κατά προέκταση οι αρχιερείς, ασκούν, με ένα λόγο, κοσμική εξουσία βασισμένη στους ιερούς κανόνες (κανονικό δίκαιο), στην νομοθεσία των βυζαντινών αυτοκρατόρων.. Πάντα, όμως, ήταν υπόλογος και υπεύθυνος για τις πράξεις του και του ποιμνίου του απέναντι στον σουλτάνο. Προσθέτουμε ότι η δικαιοδοσία του Οικουμενικού Πατριάρχη επεκτεινόταν σε όλους τους ορθόδοξους βαλκανικούς λαούς, που σταδιακά χάνουν την εθνική συνείδησή τους και αποκτούν πλέον την υπερεθνική του Ορθόδοξου Χριστιανού. Η συνείδηση αυτή ένωσε όλους τους βαλκανικούς λαούς με χριστιανική – ορθόδοξη αλληλεγγύη που εκφράσθηκε με κοινούς αγώνες κατά του κατακτητή.. Στην Εκκλησία και στους Χριστιανούς ραγιάδες στηρίχθηκε, άλλωστε, ο Μεχμέτ για τα οικονομικά του κράτους του, καθώς οι Χριστιανοί ραγιάδες ήσαν βιοτέχνες και έμποροι φορολογούμενοι..
Επομένως, τα προνόμια του Μεχμέτ προς τον Γεννάδιο που διατηρήθηκαν ως ακόμη το 1922, με πολλές είναι αλήθεια διαταραχές μέσα στον χρόνο, βοήθησαν το Γένος να επιβιώσει θρησκευτικά και πολιτικά. Δημιούργησε μια προστασία από τον κατακλυσμό των τραγικών επιπτώσεων που έφερε η δουλεία. Παρόλα αυτά, δεν έλειψαν οι εκούσιοι εξισλαμισμοί λαϊκών και κληρικών τον πρώτο καιρό μετά την Άλωση και στους επόμενους αιώνες.
-----
------
Ο προστάτης των ραγιάδων.
------
------
Στην εξαθλίωση των πρώτων χρόνων η Εκκλησία, ως θεσμός, οι ταπεινές εκκλησίες και οι μονές γίνονται καταφύγιο των ραγιάδων πιστών που ανακουφίζονται έστω και για λίγες στιγμές από τα βάσανα της σκλαβιάς. Και είναι αλήθεια ότι όλη η μακρά χρονική περίοδος (1453 – 1600) χαρακτηρίζεται αοο καταπιεσεις, κατασχέσεις ή κατεδαφίσεις ναών ή μονών, απαγόρευση ανέγερσης εκκλησιών, επισκευής παλαιοτέρων, αυθαιρεσίες σε βάρος της Εκκλησίας, απαγόρευση χρήσεως της καμπάνας, σε πολλές περιπτώσεις απαγόρευση ανάγνωσης του Ευαγγελίου ακόμη και σε ναούς και σε κελλιά από τις εισβολές φανατικών Μουσουλμάνων.
Το Άγιον Όρος και τα Μετέωρα είναι τα μεγαλύτερα πνευματικά κέντρα της Ορθοδοξίας κατά την Τουρκοκρατία. Στο Άγιον Όρος με την πλούσια παράδοση στους χρόνους των βυζαντινών αυτοκρατόρων, εξακολουθούν να έχουν τον εκκλησιαστικό ηγέτη τους, τον Πρώτον, ως το τέλος του 16ου αι., που τον διαδέχονται οι «γέροντες της Συνάξεως».. Πολλές είναι οι ταλαιπωρίες των Μονών από την βαρειά φορολογία, τις καταπατήσεις των μετοχίων και κτημάτων τους, τις συνεχείς πειρατείες και ληστείες που τις οδηγούν πολλές φορές στην απόλυτη πτώχεια, που ανακούφιζαν προσωρινά δωρεές Βλάχων και Φαναριωτών αργότερα ηγεμόνων και Ρώσων τσάρων. Το Άγιον Όρος και τα Μετέωρα έδωσαν έδωσαν σοφούς κληρικούς, ιεράρχες, νεομάρτυρες και διαφύλαξαν την μακραίωνη πολιτιστική κληρονομιά του Βυζαντίου ως σήμερα. Αλλά και άλλες μονές, όπως η μονή του Τιμίου Προδρόμου στο Βέρμιο, των Ασωμάτων στην Νάουσα, της Αγίας Τριάδος στον Όλυμπο, της Ζάβορδας στην Δυτ. Μακεδονία, του αγίου Διονυσίου του εν Ολύμπω, κρατούν όρθιο τον αιχμάλωτο Χριστιανό.. Οι όσιοι, αγιωτικές μορφές, δεν συμβιβάζονται με την απομόνωσή τους στις μονές, και εξέρχονται έξω στον κόσμο, γενόμενοι με τον ασκητικό βίο τους υποδείγματα Χριστιανών. Και οι μονές αυτές, ήσαν κέντρα παιδείας, θρησκευτικής τέχνης, καταφύγια κλεφταρματολών και αγωνιστών του 1821, όπως ήσαν και κατά την τελευταία γερμανική Κατοχή, βοηθώντας την Εθνική Αντίσταση.
-----
-----
Ο εκ Δημητσάνης Γρηγόριος Έ.
-----
-----
Την 1η Μαΐου 1797 παραιτήθηκε από τον πατριαρχικό θρόνο λόγω γήρατος ο τότε Οικουμενικός Πατριάρχης Γεράσιμος Γ’ και η Ιερά Σύνοδος της Κωνσταντινούπολης εξέλεξε σχεδόν παμψηφεί ως Πατριάρχη τον Γρηγόριο (Γρηγόριος Ε’).
Το 1798 κατοπιν παροτρυνσεων των Γαλλων του Βοναπαρτη οι Ελληνες ηταν ετοιμοι να επαναστατησουν.. Ο Σουλτανος ετοίμασε στράτευμα για την Ελλάδα. Τότε παρενέβη ο Γρηγόριος Ε’ και ζήτησε από τον φιλειρηνικό σουλτάνο Σελίμ Γ’ να στείλει τον μέγα πρωτοσύγκελο των Πατριαρχείων Ιωαννίκιο, δραστήριο και ικανό κληρικό στη Ρούμελη, για να μεταπείσει τους εξεγερμένους Έλληνες, κάτι που κατάφερε. Έτσι αποφεύχθηκε μια τουρκική εισβολή στην Ελλάδα, που θα κατέληγε σε αιματοχυσία..
Οι συκοφαντίες ορισμένων επισκόπων που είχε προηγουμένως επιπλήξει ο Γρηγόριος και κάποιων πολιτικών αντιπάλων του, οδήγησαν τον Σελίμ να τον καθαιρέσει και να τον εξορίσει στη Χαλκηδόνα (1798) με πρόσχημα ότι ήταν βίαιος και δεν μπορούσε να κρατήσει τον λαό υποταγμένο. Ο Γρηγοριος Ε' παραιτηθηκε.. και κυριως αυτο το διαστημα ευρισκοταν στη Μονη Ιβηρων στο Αγιο Ορος..
Στις 24 Σεπτεμβρίου 1806 η Ιερά Σύνοδος της εκκλησίας της Κωνσταντινούπολης εξέλεξε εκ νέου τον Γρηγορίου Ε’ ως Πατριάρχη. Ο Γρηγόριος επέστρεψε στην Πόλη στις 18 Οκτωβρίου 1806 γνωρίζοντας αποθέωση από τον λαό. Όμως και αυτή τη φορά τα πράγματα ήταν πολύ δύσκολα.. Στις 5 Ιανουαρίου 1807 ο Σελίμ κήρυξε τον πόλεμο εναντίον της Ρωσίας και την ίδια μέρα ζήτησε από τον Γρηγόριο να εκδώσει συμβουλευτικόν γράμμα προς τους Έλληνες στη δημοτική γλώσσα και να τους καλεί να ταχθούν εναντίον των Ρώσων και να δηλώσουν τυφλή υποταγή στον σουλτάνο. Πραγματικά, ο Γρηγόριος έκανε ό,τι του είπε ο Σελίμ και μάλιστα έστειλε στον Μωριά τον επίσκοπο Ανδρούσης, για να συστήσει στους Έλληνες να αποφύγουν κάθε επαναστατική ενέργεια. «Πας ο αντιτασσόμενος τη εξουσία τη του Θεού διαταγή αντέστηκεν», έγραφε χαρακτηριστικά.
ο Γρηγόριος Ε', για να διαλύσει οποιαδήποτε αμφιβολία του σουλτάνου, συγκέντρωσε 3.000 Έλληνες, οι οποίοι βοήθησαν αποφασιστικά στην ανέγερση προμαχώνων γύρω από τα ανάκτορα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα.. για την αμυνα κατα του Αγγλικου στολου τον Φεβρουαριο 1807..
Λίγο αργότερα, Ρώσοι απεσταλμένοι κατέβηκαν μέσω Σερβίας στον Όλυμπο και ξεσήκωσαν τους Έλληνες. Ο ηρωικός ιερέας Ευθύμιος Βλαχάβας, συνασπίστηκε με Τούρκους της Λάρισας και των Τρικάλων εναντίον του Αλή πασά. Μετά από εντολή του Μουσταφά, ο Γρηγόριος έστειλε επιστολή στον Βλαχάβα να σταματήσει την επανάσταση, κάτι που έγινε.
Ο Γρηγόριος Ε', όλο αυτό το διάστημα, φρόντιζε για τα οικονομικά του Πατριαρχείου και το φιλανθρωπικό του έργο, τα ζητήματα που αφορούσαν τα μοναστήρια, τους αρχιερείς και τους άλλους κληρικούς, αλλά κυρίως για το ζήτημα της παιδείας και της μόρφωσης των Ελλήνων, κάνοντας μάλιστα ακόμα και τον Αδαμάντιο Κοραή να επαινέσει τις ενέργειές του ως "επερχόμενων αναγέννησιν της Ελλάδος".
Όμως, το έργο του αυτό διακόπηκε όταν με νέα πραξικοπηματική ενέργεια, οταν ο Μουσταφά Μπαϊρακτάρ Πασά, υποστηρικτής του Σελίμ Γ' ανέτρεψε τον Μουσταφα Δ’. Δεν πρόλαβε όμως να ενθρονίσει τον Σελίμ και αναγκάστηκε να ορίσει ως σουλτάνο τον αδελφό του σουλτάνου Μουσταφά, πρίγκιπα Μαχμούτ, ως Μαχμούτ Β'. Ο ίδιος ο Μπαϊρακτάρ έγινε Μέγας Βεζίρης και απαίτησε την άμεση απομάκρυνση του Γρηγορίου Ε'. Πραγματικά στις 10 Σεπτεμβρίου 1808, ο Γρηγόριος παραιτήθηκε και πήγε αρχικά στη Μονή Μεταμορφώσεως στη νήσο Πρίγκηπο. Μετά από ένα χρόνο παραμονής του εκεί, πήγε ξανά στο Άγιο Όρος. Στον θρόνο ανέβηκε ο Καλλίνικος Ε'.
Ο Γρηγόριος, είχε ασκητικές τάσεις από πολύ νεαρή ηλικία γι' αυτό και στο Άγιο Όρος επιδιδόταν κυρίως σε πνευματικές ασκήσεις και μελέτες. Το 1818, τον επισκέφθηκε ο Ιωάννης Φαρμάκης ο οποίος του μίλησε, για πρώτη φορά, για την Φιλική Εταιρεία. Για το αν ο Γρηγόριος Ε', έγινε μέλος της Εταιρείας, υπάρχει διχογνωμία. Ο Διονύσιος Κόκκινος γράφει: "Ο Πατριάρχης προβλέπων ότι η ανάμειξίς του εις τα της Φιλικής Εταιρείας θα εδημιούργει αμέσους κινδύνους δια τον Ελληνισμόν αν ανεκαλύπτετο, δεν ενεγράφη εις τους καταλόγους της αλλά παρηκολούθει την δράσιν των Εταίρων. Εγνώριζε τα πάντα και ανέμενε".
Από την αλληλογραφία του κορυφαίου Φιλικού Παναγιώτη Σέκερη, φαίνεται ότι ο Πατριάρχης συνεργαζόταν με τα μέλη της Εταιρείας.
Ο αείμνηστος πατήρ Γεώργιος Μεταλληνός, επιβεβαιώνει τα παραπάνω, γράφοντας ότι οι Φιλικοί τον θεωρούσαν "φίλο" τους και τον αποκαλούσαν συνθηματικά "Παλαιότερον".
Στις 17 Δεκεμβρίου 1818, παραιτήθηκε ο Πατριάρχης Κύριλλος Στ' και την επόμενη ημέρα εκλέχθηκε αντικαταστάτης του ο Γρηγόριος Ε', ο οποίος επέστρεψε στην Πόλη στις 14 Ιανουαρίου 1819. Πρώτη του ενέργεια, ήταν η δημιουργία του φιλανθρωπικού ιδρύματος "Κιβώτιον του Ελέους", για τη βοήθεια των φτωχών και την αποφυλάκιση κρατουμένων για χρέη. Ο Ιωάννης Φιλήμων, γράφει όμως ότι το "Κιβώτιον του Ελέους", συγκέντρωσε χρήματα για τον Αγώνα.
Τον Μάρτιο του 1819, μετά από υπόδειξη του Κωνσταντίνου Κούμα, εξέδωσε τον περίφημο συνοδικό τόμο "Περί των Ελληνομουσείων", που αποτελούσε ουσιαστικά εγκύκλιο εναντίον των Διαφωτιστών και οδήγησε στο κλείσιμο σχολείων της Σμύρνης, των Κυδωνιών, της Χίου και της Λέσβου (ιησουϊτικών), ενώ προσπάθησε να επιβάλει θεολογική λογοκρισία σε όλα τα ελληνικά βιβλιοπωλεία της Κωνσταντινούπολης. Παράλληλα όμως, αναμόρφωσε το "Πατριαρχικό Τυπογραφείον" (1820), στο οποίο τυπώθηκε ο πρώτος τόμος της "Κιβωτού της Ελληνικής Γλώσσης", πολύτιμου για την παιδεία του Γένους Λεξικού.
----
----
"Αφωρισμένοι υπάρχοιεν"
-----
-----
Όταν ξέσπασε η Επανάσταση στη Μολδοβλαχία, ο σουλτάνος Μαχμούτ Β' αποφάσισε, υπό την πίεση των συμβούλων του, τη σφαγή των Ελλήνων της Πόλης (μέσα Μαρτίου 1821). Έπρεπε όμως να εκδοθεί φετφάς του ανώτατου θρησκευτικού αρχηγού των Οθωμανών του σεϊχουλισμάλη Χατζή Χαλίλ Εφέντη.
Σύμφωνα με μεταγενέστερη μαρτυρία, ο Γρηγόριος για να σώσει τους ορθόδοξους Χριστιανούς, επισκέφθηκε του σεϊχουλισμάμη και τον διαβεβαίωσε ότι το Γένος δεν είχε καμία σχέση με όσα γίνονταν στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες. Καθώς το Κοράνι δεν επέτρεπε την τιμωρία αθώων για ένοχες ενέργειες συγγενών τους, ο Χατζή Χαλίλ Εφέντης, ζήτησε από τον Πατριάρχη πειστήρια για να στηρίξει την εισήγησή του στον σουλτάνο. Ο Γρηγόριος με τα μέλη της Συνόδου, υπέγραψαν κείμενο αφορισμού και το παρέδωσαν στον Τούρκο θρησκευτικό ηγέτη.
Αυτός δεν ενέκρινε τη σφαγή, γεγονός το οποίο όμως είχε σαν αποτέλεσμα να εξοριστεί και να θανατωθεί! Με φετφά του νέου σεϊχουλισλάμη Φεΐζ εφέντη, που επέτρεπε την τιμωρία όλων των ενόχων, ο σουλτάνος εξέδωσε φιρμάνι με το οποίο ζητούσε από το Πατριαρχείο να αποδοκιμάσει την επανάσταση και να αφορίσει τον Αλέξανδρο Υψηλάντη, τον Μιχαήλ Σούτσο και τους οπαδούς τους, προκειμένου να χορηγήσει αμνηστία.
Τελικά, λόγω της αφόρητης πίεσης, ο Γρηγόριος Ε' η Σύνοδος από 21 Αρχιερείς και 51 λαϊκοί, εξέδωσαν, ο Πατριάρχης και οι Συνοδικοί, δύο αφορισμούς και οι λαϊκοί αποκήρυξη της Επανάστασης με αναφορά ως συνήθως, στην καλοκαγαθία του σουλτάνου. Πιθανότατα ο πρώτος αφορισμός εκδόθηκε μετά τη Λειτουργία της 23ης Μαρτίου και επειδή αφορούσε την επαρχία της Ουγγροβλαχίας μόνο, δεν ικανοποίησε τον σουλτάνο, που ζήτησε και νέο αφορισμό, όλων των Χριστιανών της αυτοκρατορίας, ο οποίος εκδόθηκε στις 27 Μαρτίου. Ωστόσο, ενώ στο πρώτο κείμενο αναγράφεται "αφωρισμένοι υπάρχουσι", στο δεύτερο, η έγκλιση του ρήματος γίνεται ευκτική μέλλοντος: "αφωρισμένοι υπάρχοιεν". Στο περιβάλλον του Πατριάρχη ο σουλτάνος είχε τοποθετήσει Τουρκοκρητικούς, που γνώριζαν ελληνικά, για να μπορεί να μαθαίνει τι συζητούσαν ο Γρηγόριος με τους άλλους αρχιερείς.
-----
-----
"Πηγαίνω εκεί που με καλεί ο νους μου, ο μέγας κλήρος του έθνους και ο πατήρ ο ουράνιος, ο μάρτυς των ανθρωπίνων πράξεων".
-----
-----
Ακόμα και μετά τους δύο αφορισμούς, το κλίμα για τον Γρηγόριο ήταν πολύ βαρύ. Τόσο ξένοι πρεσβευτές, όσο και Φιλικοί, είχαν στείλει καράβια για να φύγει όποτε επιθυμούσε από την Κωνσταντινούπολη. Εκείνος όμως ήταν αμετάπειστος, αν και γνώριζε τι τον περιμένει.
"Πηγαίνω εκεί που με καλεί ο νους μου, ο μέγας κλήρος του Εθνους και ο Πατήρ ο ουράνιος, ο μάρτυς των ανθρωπίνων πράξεων", έλεγε στους συνομιλητές του.
Στο μεταξύ, ξεκίνησαν σφαγές των Ελλήνων της Πόλης.
Ήταν Μεγάλη Εβδομάδα του 1821 και οι Έλληνες, περνούσαν τα δικά τους πάθη. Τη Μεγάλη Δευτέρα, θανατώθηκε ο Κ. Μουρούζης. Ακολούθησαν σφαγές, κυρίως Πελοποννησίων.
Ας μην ξεχνάμε, ότι η Επανάσταση είχε ήδη ξεκινήσει και στην Ελλάδα. Οι Τούρκοι δεν σεβάστηκαν ούτε τις ευρωπαικες πρεσβείες. Πολλοί δολοφονούνταν τη νύχτα και ρίχνονταν στη θάλασσα. Οι ακτές γύρω από την Πόλη, ήταν γεμάτες με πτώματα Ελλήνων. Παλιά πλοία, γεμάτα από συλληφθέντες, δήθεν από τον εξαγριωμένο όχλο, βυθίζονταν σκόπιμα στο πέλαγος, με αποτέλεσμα τον πνιγμό εκατοντάδων αθώων.
Αλλά και οι Φαναριώτες και οι άλλοι επίσημοι, δεν είχαν καλύτερη τύχη..
Ανατέθηκε στον Πατριάρχη η φύλαξη της χήρας του Δ. Μουρούζη, που είχε αποκεφαλιστεί στη Σούμλα το 1812, και των έξι παιδιών της. Ο Γρηγόριος ανέθεσε τη φύλαξη τους σε δύο πρωτοσύγκελους. Την επόμενη μέρα η οικογένεια Μουρούζη φυγαδεύτηκε στην Οδησσό από τον Κυριακό Κουμπάρη.. αλλα οι πρωτοσύγκελοι αποκεφαλίστηκαν!
Τη μέρα του Πάσχα του 1821, 10 Απριλίου, έφτασε στο Πατριαρχείο ο νέος διερμηνέας Σταυράκης Αριστάρχης, που είπε στον Γρηγόριο να συγκεντρωθούν στην αίθουσα όλοι οι συνοδικοί, οι προύχοντες και όσοι είχαν δικαίωμα ψήφου για τα ζητήματα του Πατριαρχείου. Σύντομα, η αίθουσα γέμισε από Τούρκους αξιωματούχους. Ανάμεσά τους, ήταν και ο κεσεδάρης, ο αρχιδήμιος. Ο Αριστάρχης, μέσα σε νεκρική σιγή, διάβασε το φιρμάνι:
"Επειδή ο Πατριάρχης Γρηγόριος εφάνη ανάξιος του πατριαρχικού θρόνου, αχάριστος προς την Πύλην και ραδιούργος, καθίσταται έκπτωτος της θέσεώς του και του προσδιορίζεται διαμονή το Καδίκιοϊ, μέχρι νεοτέρας διαταγής".
Ο Γρηγόριος αποχώρησε αμέσως από την αίθουσα, φορώντας το ράσο του κι ένα καλυμμαύχι. Οδηγήθηκε στις φυλακές του Μποσταντζίμπαση, όπου υποβλήθηκε σε φρικτά βασανιστήρια. Όταν εκλέχθηκε νέος Πατριάρχης, ο Πισιδίας Ευγένιος, ο Γρηγόριος οδηγήθηκε φρουρούμενος με μια βάρκα, στην αποβάθρα του Φαναρίου.
Εκεί τον περίμεναν πλήθος ένοπλων Τούρκων, μαινόμενος όχλος και Εβραίοι ουρλιάζοντες (Δ. Κόκκινος).
Τον μετέφεραν στην πλατεία του Φαναρίου όπου γίνονταν οι εκτελέσεις. Εξαντλημένος ο Γρηγόριος γονάτισε, αναμένονταν τον αποκεφαλισμό του. Ο δήμιος, αφού τον κλότσησε του είπε: "Σήκω και βάδιζε. Δεν είναι εδώ ο τόπος του θανάτου σου". Με τη βοήθεια δύο στρατιωτών, ο Γρηγόριος σηκώθηκε και οδηγήθηκε μπροστά στην είσοδο των Πατριαρχείων. Εκεί ετοιμάστηκε η αγχόνη. Χρειάστηκε μία ώρα καθώς ο μαινόμενος όχλος, χλεύαζε και εξύβριζε τον Γρηγόριο.
Αυτός παρέμενε ακίνητος και προσευχόταν. Σε λίγο, πέρασαν στο κεφάλι του Γρηγόριου τη θηλιά και τράβηξαν το σχοινί.
Το καλυμμαύχι έπεσε και οι Τούρκοι έσπευσαν να του το φορέσουν πάλι, για να δείξουν ποιος ήταν. Λίγο αργότερα ο Γρηγόριος ξεψύχησε. Κρέμασαν τότε στον τράχηλό του τον "γιαφτά", στον οποίο αναφερόταν οι λόγοι της εκτέλεσής του. Επρόκειτο για ψευδείς και ηλιθίους, μεταξύ των οποίων, ο πιο σοβαρος ηταν πως είχε γεννηθεί εις Πελοπόννησον "όπου κατά πρώτον εξερράγη η επανάστασις", γράφει ο Δ. Κόκκινος.
Το άψυχο σώμα του Γρηγόριου, έμεινε στην κεντρική πύλη του Πατριαρχείου 3 ημερες.. που είναι κλειστή ως σήμερα..
-----
-----
Οι "αφορισμενοι" διαδοχοι του Γρηγορίου Ε'..
-----
------
Ο διάδοχος του Γρηγόριου Ε', ο Ευγένιος Β΄, προσπάθησε να κατασιγάσει την οργή των Τούρκων σε βάρος των Ελληνικών πληθυσμών της πρωτεύουσας και των Οθωμανοκρατούμενων περιοχών με Έλληνες.. Τον Αύγουστο του ίδιου έτους κλήθηκε ο Ευγένιος από την Πύλη να εκδώσει καταδίκη κατά της ελληνικής επανάστασης.. Στην εγκύκλιο του αυτή ο Ευγένιος Β΄ μεταξύ άλλων υποσχόταν άρση του αφορισμού σε εκείνους που θα εγκατέλειπαν τον αγώνα. Η εγκύκλιος αυτή καταδικάστηκε από τους ιεράρχες της Πελοποννήσου οι οποίοι αναθεμάτισαν τον Πατριάρχη: το καταδικαστικό κείμενο υπόγραψαν εικοσιοκτώ επίσκοποι και χίλιοι ιερείς..
Ο μετά τον Ευγένιο Πατριάρχης Άνθιμος Γ’ παύτηκε από τον Σουλτάνο και εξορίσθηκε, διότι αποδείχθηκε αδρανής και ανάξιος προς κατευνασμόν των εξεγερθέντων Ελλήνων.
Ο διαδεχόμενος αυτόν Χρύσανθος (1824-1826) με την εκλογή του δημοσίευσε εγκύκλιο προτρεπτική προς τους Έλληνες για ειρήνευση, γράφοντας ειδικώς προς τους Κρήτες και τους μοναχούς του Αγίου Όρους..
Κατά τη διακοπή των μεταξύ τους σχέσεων οι Ελλαδίτες αρχιερείς μνημόνευαν στις ιεροτελεστίες μονον τους πάσης Επισκοπής ορθοδόξων.. Η μη μνημόνευση των διαδόχων του Γρηγορίου Ε' δεν μπορεί να εννοηθεί πως κινείται «προς την κατεύθυνση της αυτονομήσεως της Εκκλησίας των απελευθερωμένων περιοχών» από την Κωνσταντινούπολη.. Η συνείδηση των επαναστατημένων Ελλήνων ήταν προσανατολισμένη στην εθνική ολοκλήρωση με την ενσωμάτωση και της Κωνσταντινούπολης, άρα και της έδρας του Οικουμενικού Πατριαρχείου, στο Ελληνικό κράτος..
-----
-----
Ματωμένα ρασα..
-----
------
Οι επίσκοποι που πήγαν στην Τρίπολη συνελήφθησαν από τους Τούρκους και φυλακίστηκαν. Ήταν οκτώ: Κορίνθου Κύριλλος, Μονεμβασίας Χρύσανθος, Δημητσάνας Φιλόθεος, Ναυπλίου και Άργους Γρηγόριος, Χριστιανουπόλεως Γερμανός, Ολένης Φιλάρετος, Ανδρούσης Ιωσήφ και Τριπόλεως Δανιήλ. Από αυτούς οι πέντε πέθαναν στη φυλακή. Οι υπόλοιποι, Κύριλλος, Ιωσήφ και Δανιήλ, ελευθερώθηκαν όταν η Τρίπολη έπεσε στα χέρια των Ελλήνων, το Σεπτέμβριο του 1821..
Από τον Απρίλιο μέχρι τον Ιούνιο του 1821 υπέστησαν μαρτυρικό θάνατο οι: Εφέσου Διονύσιος, Νικομηδείας Αθανάσιος, ο Αγχιάλου Ευγένιος, ο Θεσσαλονίκης Ιωσήφ, ο Αδριανουπόλεως Δωρόθεος, ο Σωζοπόλεως Παΐσιος, ο Γάνου και Χώρας Γεράσιμος, ο Θεοδωροπόλεως, ο Κίτρους Μελέτιος, ο Κρήτης Γεράσιμος, ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Κυπριανός, ο Κιτίου Μελέτιος, ο Πάφου Χρύσανθος, ο Κηρύνειας Λαυρέντιος, ο Μυριουπολεως, ο Τυρνόβου Ιωαννίκιος, ο Δέρκων Γρηγόριος και ο διατριβών στην Κωνσταντινούπολη πρώην Οικουμενικός Πατριάρχης Κύριλλος..
Κάποιοι εξ αυτών κλήθηκαν να διαμεσολαβήσουν μεταξύ Τούρκων και επαναστατημένων Ελλήνων, όπως ο Κυδωνίας που μετά την αποφυλάκισή του πέθανε από τις κακουχίες..
Από τους 200 αρχιερείς επώνυμα έλαβαν μέρος στον αγωνα 73, δηλαδή 36,5%.
Βασανίσθηκαν, φυλακίσθηκαν 42, δηλαδή 21,0% και θανατώθηκαν στα πεδία της μάχης 45, δηλαδή 22, 5% Συνολικά 80% των αρχιερέων συμμετείχαν στην Ελληνική Επανάσταση..
-----
-----
Οι ιεραποστολοι της Φιλικής Εταιρείας.
-----
-----
Από το σύνολο των 190 περίπου αρχιερέων, 81 ήταν μέλη της Φιλικής Εταιρείας.
-Αρχιερείς Πελοποννήσου 23: Μονεμβασίας Χρύσανθος, Χριστιανουπόλεως Γερμανός, Ναυπλίου και Άργους Γρηγόριος, Δημητσάνης Φιλόθεος, Ωλένης Φιλάρετος, Μεθώνης , Ναυαρίνου και Νεοκάστρου Γρηγόριος, Ρέοντος και Πραστού Διονύσιος, Βρεσθένης Θεοδώρητος, Έλους Άνθιμος, Ανδρούσης Ιωσήφ, Π.Πατρών Γερμανός, Τριπλιτζάς Δανιήλ, Κορίνθου Ζαχαρίας, Κερνίτσης Προκόπιος, Μαΐνης Νεόφυτος, Ζαρνάτας Γαβριήλ, Ανδρουβίτσας Θεόκλητος, Πλάτζης Ιερεμίας, Καρυουπόλεως Κύριλλος, Μηλέας Ιωσήφ, Μαλτσίνης Ιωακείμ ή Ιερώνυμος, Χαριουπόλεως Βησσαρίων
-Αρχιερείς Στερεάς Ελλάδας 9: Αθηνών Διονύσιος, Άρτης και Ναυπάκτου Πορφύριος, Σαλώνων Ησαΐας, Ταλαντίου Νεόφυτος, Λιτζάς και Αγράφων Δοσίθεος, Ρωγών Μακάριος, Λοιδωρικίου Ιωαννίκιος, Μενδενίτσης Γρηγόριος.
-Αρχιερείς νήσων Αιγαίου Πελάγους 8: Καρύστου Νεόφυτος, Παροναξίας Ιερόθεος, Χίου Πλάτων, Ρόδου Αγάπιος, Σαντορίνης Ζαχαρίας, Κέας Νικόδημος, Τήνου Γαβριήλ, Μυτιλήνης Καλλίνικος.
-Αρχιερείς Κρήτης 12: Κρήτης (Ηρακλείου) Γεράσιμος, Κνωσσού Νεόφυτος, Χερσονήσου Ιωακείμ, Αυλοποτάμου Παρθένιος, Αρκαδίας Νεόφυτος, Κυδωνίας Καλλίνικος, Λάμπης και Σφακίων Ιερόθεος, Πέτρας Ιωακείμ, Σητείας Ζαχαρίας, Ιεράς Αρτέμιος, Κισσάμου (Χανίων) Μελχισεδέκ, Διουπόλεως Καλλίνικος
-Αρχιερείς Θεσσαλίας 3: Λαρίσης Πολύκαρπος, Σταγών Αμβρόσιος, Φαναρίου και Φαρσάλων Δαμασκηνός
-Αρχιερείς Μακεδονίας 7: Σερρών Χρύσανθος, Κοζάνης Βενιαμιν, Ιερισσού και Αγίου Όρους Ιγνάτιος, Αρδαμερίου Ιγνάτιος, Γρεβενών Άνθιμος, Ειρηνουπόλεως και Βατοπεδίου Γρηγόριος, Σιατίστης και Σισανίου Ιωαννίκιος..
-Αρχιερείς Θράκης 9: Δέρκων Γρηγόριος, Αγχιάλου Ευγένιος, Αδριανουπόλεως Δωρόθεος, Βάρνης Ζαχαρίας, Βιζύης Ιωάσαφ, Μαρωνείας Κωνστάντιος, Μεσημβρίας Ιωσήφ, Σωζοαγαθουπόλεως Παΐσιος, Φιλιππουπόλεως Παΐσιος..
Μια από τις πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις συνιστά ο Πατριάρχης Αλεξανδρείας Θεόφιλος Παγκώστας, ο οποίος μυήθηκε το 1820 στη Φιλική Εταιρεία από τους Ίππατρο και Πελοπίδα κατά την διέλευσή τους από την Πάτμο..
-----
-----
Ρασοφόροι πολεμιστές..
----
-----
Στο πρώτο έτος των συγκρούσεων στην Πελοπόννησο,οι επίσκοποι συχνά καλούνταν να αναλάβουν την ηγεσία στο πολιτικό και στο πολεμικό πεδίο. Οι διάφορες διακηρύξεις που έκαναν οι επαναστάτες περιείχαν τα ονόματα τουλάχιστον ενός ή δύο επισκόπων και μερικών κληρικών.. Στη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης αναφέρονται χαρακτηριστικά ο Ρώγων Ιωσήφ στο Μεσολόγγι, ο Αθανάσιος Διάκος στην Αλαμάνα, ο Ησαΐας Σαλώνων στην μάχη της Αλαμάνας, ο Έλους Άνθιμος με τον Βρεσθένης Θεοδώρητο οι οποίοι πολέμησαν στην πολιορκία της Τριπόλεως, ο αρχιμανδρίτης Γρηγόριος Δικαίος ή Παπαφλέσσας που θανατώθηκε στο Μανιάκι, ο Παπαγιώργης από το Περθώρι με δικό του μικρό σώμα πολεμιστών θανατώθηκε επίσης στο Μανιάκι, ο Άνθιμος Γαζής αρχηγός της Επανάστασης στο Πήλιο, ο Θεόφιλος Καΐρης που ύψωσε τη σημαία της Επανάστασης στην Άνδρο και μετείχε στην αποτυχημένη εκστρατεία στον Όλυμπο, ο Νεόφυτος Καρύστου στον οποίο ο Δημήτριος Υψηλάντης ανέθεσε την κατά της Καρύστου εκστρατεία, τον Νεόφυτο Ταλαντίου και τον Δημήτριο Παπατσώρη..
Ο Κερνίτσης Προκόπιος στέλνεται στη Γαστούνη να ξεσηκώσει τους Ηλειους..
Το 1821 υπήρχαν στο Άγιο Όρος 2980 μοναχοί, το 1826 δεν ξεπερνούσε τους 590.
Η Wikipedia, που ασχολειται μονον με τους σημαντικους αριθμει στην κατηγορια: «Κληρικοί αγωνιστές του 1821», 83 αποτελεσματα..
-----
-----
Τα μοναστήρια της προσφοράς.
------
------
Πολλές μονές συνδράμουν οικονομικά τον Αγώνα: η μονή Ταξιαρχών προσφέρει σε τακτά χρονικά διαστήματα χρήματα, το 1821: 4900 γρόσια, το 1822: 8000 γρόσια, το 1823: οκτώ οκάδες και εκατόν εβδομήκοντα δράμια ασήμι-σκεύη ιερά , το 1824: 2500 γρόσια.
Ενώ από άλλες αποσπώνται βιαίως τα εφόδια από τους αγωνιστές, όπως ο από τον Κολοκοτρώνη το 1824 από τη μονή Αγίας Ελεούσας στην Ηλεία και ο ηγούμενός της απουσίαζε για να μην τα δώσει. Οι πολεμικές συνθήκες περιστέλλουν άλλες δραστηριότητες που έχουν αναπτύξει προεπαναστατικώς τα μοναστήρια, όπως η εκπαίδευση. Μια τέτοια περίπτωση είναι η Σχολή Μελέ της Μονής Τιμίου Προδρόμου Μεσσηνίας. Μοναστηριακοί πόροι αξιοποιούνται για τη συντήρηση σχολείων: το αθωνικό μετόχι του Αγίου Γεωργίου στην Σκύρο δίνει 1000 γρόσια το χρόνο για τα σχολεία του νησιού, χωρίς να λείπουν και τα εμπόδια για την εκποίησή τους.. Πολλές μονές καταστράφηκαν ή λεηλατήθηκαν για αντίποινα στην βοήθεια που παρείχαν στην Ελληνική Επανάσταση.. Της μονής Τιμίου Προδρόμου Σερρών δύο μοναχοί πέθαναν από ξυλοδαρμό, τρεις φυλακίσθηκαν και ο ηγούμενος απήχθη στην Κωνσταντινούπολη, η μονή Αγίας Ελεούσας της Ηλείας το 1826 κάηκε από το Ιμπραήμ..
-----
-----
«Οἱ ἀντίχριστοι θὰ φύγουν, ἀλλὰ θἄρθουν πάλι· ἔπειτα θὰ τοὺς κυνηγήσετε ἕως τὴν Κόκκινη Μηλιά»
------
------
Αλλά και ο απλός κλήρος συμμετέχει με διάφορους τρόπους: οι ιερείς της Εύβοιας παρευρίσκονται και εμψυχώνουν τους συμπατριώτες τους στη μάχη των Βρυσακίων κατά του Ομέρ Βρυώνη.. Αρκετοί από αυτούς μετεπαναστατικώς τιμήθηκαν και έγινε προσπάθεια να λάβουν τιμητικές συντάξεις..
Και να μη ξεχνάμε τον σημαντικό εθνικό ρόλο του (μετέπειτα άγιου) Κοσμά του Αιτωλού (1714 – 1779).. Παρακινούσε με θέρμη τους Ορθοδόξους Χριστιανούς να ιδρύσουν σχολεία που θα διδάσκουν την ορθοδοξία.. Εκτός από τη σημασία της Ελληνικής γλώσσας ο Κοσμάς ο Αιτωλός αναφέρεται συχνά και στο «ποθούμενο», που ήταν η απελευθέρωση του γένους..
----
----
Τυχοδιωκτισμός και αρχομανία..
-----
-----
Τα κίνητρα όλων των εκπροσώπων της Εκκλησίας δεν ήταν πάντα ανιδιοτελή και πατριωτικά. Τυxοδιωκτισμός και ιδιοτέλεια χαρακτήριζε τις πράξεις ορισμένων εξ αυτών.. Υπήρχαν επίσης επίσκοποι που ζητούσαν να τοποθετηθούν σε έδρες της προτιμήσεώς τους και όταν το αίτημά τους δεν ικανοποιείτο ζητούσαν τη μεσολάβηση άλλων παραγόντων: οπως ο αρχιμανδρίτης Λεόντιος Καμπάνης γνωρίζοντας την απουσία του μητροπολίτη Σίφνου από την έδρα του αποφάσισε να διεκδικήσει την τοποθέτησή του σε αυτή, απευθύνθηκε στο Υπουργείο της θρησκείας και αφού καθυστερούσε η απάντηση ζήτησε τη μεσολάβηση του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, με το οποίο διατηρούσε σχέσεις και τον παρακάλεσε να συνηγορήσει υπέρ του αιτήματός του. Ο Κολοκοτρώνης μεσολάβησε και ο το αίτημα του Λεόντιου ικανοποιήθηκε.. Η ο Αμβρόσιος Χελιδώνης, ο οποίος λόγω της αρχομανίας τους θέλησε να εξαργυρώσει την εθνική προσφορά του με αντάλλαγμα την τοποθέτησή του ως ηγουμένου σε μοναστήρι..
----
-----
Η επικρατουσα Θρησκεια.
-----
-----
Οι δύο πρώτες εθνοσυνελεύσεις της Ελλ. Επαναστασης απέφυγαν να ρυθμίσουν ανάλογα θέματα για τις σχεσεις Πατριαρχειου-ελλαδικης Εκκλησιας..
Και το Πατριαρχείο, στο ζήτημα του κανονικού καθεστώτος, δεν μπορούσε να εκφρασθεί επίσημα ή ανοικτά, διότι θα προκαλούσε την οργισμένη τουρκική αντίδραση, αφού η Πύλη θεωρούσε τις επαναστατημένες περιοχές έδαφος της Οθωμανικής αυτοκρατορίας..
Ο από το Μεσολόγγι ψηφισθείς Οργανισμός της Δυτικής Χέρσου Ελλάδος δεν αναφερόταν στα εκκλησιαστικά πράγματα. Η Νομική Διάταξις της Ανατολικής Χέρσου Ελλάδος ή Οργανισμός του Αρείου Πάγου ομως εισάγει τον νεοφανή νομικό όρο επικρατούσα θρησκεία και ορίζεται ως τέτοια η Ορθόδοξη. Θεσπίζεται η ελευθερία της λατρείας όλων των θρησκειών. Η διάταξη αυτή αναπαράχθηκε από τα ακολουθήσαντα συντάγματα: Προσωρινό Πολίτευμα ή Σύνταγμα της Επιδαύρου (1822), το Σύνταγμα του Άστρους (Νόμος της Επιδαύρου) και το Σύνταγμα της Τροιζήνος (1827). Είναι φανερό πως ο Συνταγματικός νομοθέτης με τη χρήση αυτού του όρου θέλησε να κατοχυρώσει τη δεσπόζουσα, ιδεολογική και κοινωνική θέση της Ορθόδοξης Εκκλησίας, ενώ ταυτόχρονα επιβεβεβαιωνει πως η συντριπτική πλειονότητα των κατοίκων της απελευθερωμένης Ελλάδας πρεσβεύει το ορθόδοξο δόγμα..
Στο Σύνταγμα της Τροιζήνας του 1827 ομως.. εχουμε δείγμα της επικράτησης των κοσμικών εκσυγχρονιστικών απόψεων, οπως η καθιέρωση διατάξεων αποκλεισμού του κλήρου από κάθε πολιτικό αξίωμα..
----
----
Οι προτάσεις του Κοραή για την Εκκλησία.
------
------
Το 1821 ο Αδαμάντιος Κοραής επιμελήθηκε στο Παρίσι την έκδοση του ‘’Αριστοτέλους πολιτικών τα σωζόμενα’’. Εκεί διατυπώνει προτάσεις για το επαναστατημένο Ελληνικό έθνος και για τη θέση που πρέπει να κατέχει η Εκκλησία στο νεοσύστατο Κράτος. Ο Κοραής προτείνει: ’’Του ελευθερωθέντος μέρους της Ελλάδος ο κλήρος δεν χρεωστεί να γνωρίζη ως εκκλησιαστικόν αρχηγόν τον Πατριάρχην Κωνσταντινουπόλεως ενόσω η Κωνσταντινούπολις μένει μολυσμένη από την καθέδραν του τυράννου, αλλά να κυβερνάται από Σύνοδον ιερέων, εκλεγομένων ελευθέρως από ιερείς και κοσμικούς, καθώς έπρασσεν η αρχαία Εκκλησία και πράσσει μέχρι σήμερον των ομοθρήσκων Ρώσων η Εκκλησία."
Ο παραλληλισμός του Κοραή με τη Ρωσική Σύνοδο είναι μάλλον μερικός, και αφορά στη μορφή του θεσμού και όχι στον τρόπο εκλογής, αφού στη Ρωσία τα μέλη της Συνόδου εκλεγόταν αυταρχικώς από τον Τσάρο.. Ο Κοραής επηρεασμένος από τα ιδεώδη της δημοκρατίας και της Γαλλικής Επανάστασης, ήθελε να διοικεί την Εκκλησία ένα συλλογικό όργανο αντίστοιχο του δημοκρατικού κοινοβουλίου, παρά ένα πρόσωπο ως αρχηγός (Πατριάρχης ή Αρχιεπίσκοπος)..
Ο Αδαμάντιος Κοραής δήλωνε Πιστός Ορθόδοξος Χριστιανός, αποδεχόμενος την έννοια της Θείας Αποκαλύψεως. Ταυτόχρονα, όμως, στηλίτευε ανελέητα τα κακώς κείμενα της τότε (αλλά εν πολλοίς και της σημερινής) Εκκλησίας. Κατακρίνει την Καθολική Εκκλησία για την εκκοσμίκευση της αλλά και όσους από την Ορθόδοξη ακολουθούν αυτόν τον δρόμο. Θεωρεί ευτύχημα το Σχίσμα του 1054 καθόσον πιστεύει ότι η αυτοανακήρυξις του Πάπα σε κοσμικό ηγέτη παραβαίνει την εκκλησιαστική αποστολή. Επίσης, κατακρίνει τις όποιες προσπάθειες ενώσεως των Εκκλησιών από την στιγμή που η Δυτική Εκκλησία δεν έχει αλλάξει στάση.
Ο Κοραής, παράλληλα, είναι υπέρμαχος της ανεξιθρησκείας στο νέο ελληνικό κράτος που θα αναδυθεί από τις στάχτες του πολέμου της Εθνικής ανεξαρτησίας και θεωρεί ότι δεν έχει να φοβηθεί τίποτα η Ορθόδοξος Εκκλησία από αυτή.. Στηλιτεύει, ακόμη, το γεγονός ότι οι ορθόδοξοι ακολουθούν το λανθασμένο Ιουλιανό Ημερολόγιο και όχι το διορθωμένο Γρηγοριανό.
θεωρουσε πως η αγαμία είναι η μήτρα του κακού για πλείστα όσα ατοπήματα των κληρικών όπως η φιλαρχία, η τιτλομανία, η τυπολατρία, η φιλαργυρία, η σεξουαλική ανηθικότητα.. Επιπρόσθετα είναι λάβρος κατά των Μοναστηριών και του Ασκητισμού, τον οποίο και απορρίπτει, μετά βδελυγμίας.
Ανάμεσα στις προτάσεις του δεσπόζει εκείνη που ζητά Ιερείς με ικανή Παιδεία ώστε να καθοδηγούν το σώμα των πιστών πέρα και πάνω από φανατισμούς, προκαταλήψεις και δεισιδαιμονίες. Δεν ήταν, διόλου, τυχαίο πως πάντοτε κραύγαζε: "Δράξασθε Παιδείας". Διότι από εκεί εκκινούν και εκεί καταλήγουν όλα σε μία κοινωνία.
-----
-----
Ο πιστός Ορθόδοξος χριστιανός, Ρήγας ο Θετταλός.
-----
-----
Μετά από διεξοδική διερεύνηση ιδιαίτερα των έργων του Pήγα, βλεπουμε πως έπαιρνε ό,τι καλό έβρισκε στα κείμενα που μελετούσε, χωρίς να ακολουθεί πιθηκίζοντας τις απόψεις των Ευρωπαίων, όπως συνήθως παρατηρούμε σε λογίους του Nεοελληνικού Διαφωτισμού..
Δεν έγραψε εναντίον του ιερατείου, όπως ο Aνώνυμος ο Eλλην στην "Eλληνική Nομαρχία" του, ούτε εναντίον των προυχόντων. Aπεναντίας ο Pήγας προσπαθεί να τους προσεταιρισθεί, λέγοντάς τους στον Θούριό του, στίχ. 17-20:
"Aνδρείοι καπετάνοι, παπάδες, λαϊκοί,
σκοτώθηκαν, κι αγάδες,
με άδικο σπαθί
κι αμέτρητ' άλλοι τόσοι,
και Tούρκοι και Pωμιοί,
ζωήν και πλούτον χάνουν, χωρίς καμιά αφορμή",
Έξι μήνες μετά τον στραγγαλισμό του Ρήγα Βελεστινλή και των επτά Συντρόφων του στο Βελιγράδι (Iούνιος 1798), ο πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Γρηγόριος ο Ε΄ σε επιστολή του (1 Δεκεμβρίου 1798) προς τον μητροπολίτη της Σμύρνης Άνθιμο, καταδικάζει το Σύνταγμα του Ρήγα "ότι πλήρες υπάρχει σαθρότητος εκ των θολερών αυτού εννοιών, τοίς δόγμασι της ορθοδόξου ημών πίστεως, εναντιούμενον".
Επίσης ο μοναχός Κύριλλος Λαυριώτης στη χειρόγραφη Ερμηνεία της Αποκαλύψεως καταφέρεται εναντίον "του παράφρονος Ρήγα, ός, εκδούς εγκύκλια γράμματα διεγερτικά κατά των νυν τυράννων άνευ της του Χριστού ευδοκίας κακώς ως κακός το ζήν απεστέρηται, θοίνη προσήκουσα τοις τω ποταμώ Iστρώ ιχθύσι γενόμενος μετά των αυτού συνωμοτών, και τέλη της αιωνίου κολάσεως κατά του Xριστού λυττήσας"..
Η μελέτη όμως των έργων του Ρήγα Βελεστινλή καθώς και των ανακριτικών εγγράφων δείχνουν έναν Ρήγα πιστό.
Ως πραγματικός ηγέτης και ολοκληρωμένος επαναστάτης ο Ρήγας στήριζε την επανάστασή του σε αληθινές ανθρώπινες αξίες. Αν και μελετούσε τα έργα του γαλλικού διαφωτισμού και τη γαλλική Eγκυκλοπαιδεία των Ντυντερώ και Ντ' Αλαμπέρ, δεν επηρεάσθηκε από τα αθεϊστικά κινήματα της εποχής του..
Η θέση αυτή στηρίζεται στα κατωτέρω τεκμήρια:
--Ο Ρήγας στο λογοτεχνικό του βιβλίο Σχολείον των ντελικάτων εραστών, (Βιέννη 1790): σημειώνει ότι ο γάμος είναι "μυστήριον", όπως πιστεύει η Ορθόδοξη Εκκλησία.. "αυτή (η υπανδρεία) είναι μυστήριον, ένας άγιος δεσμός..."
Μνημονεύει τη "Θεία Γραφή" και χρησιμοποιεί τον όρο "ο μέγας δημιουργός", (σελ. 29, 55), "Κατά την Θείαν Γραφήν το νερόν, ήτοι η θάλασσα εκτίσθη πρώτον, και δεν επιδέχεται αμφιβολίαν πώς την αλάτισεν ευθύς ο μέγας δημιουργός, καθώς είναι έως τώρα"..
" Οθεν άς φωνάξωμεν όλοι ομού, Κύριε τα έργα σου είναι μεγάλα και πολλά, πάντα εν σοφία εποίησας και έργα των χειρών σου εισίν οι ουρανοί",
--Υποστηρίζει την χριστιανική αντίληψη περί Πρωτοπλάστου, ότι "όλοι πλάσματα Θεού είναι και τέκνα του Πρωτοπλάστου".
--Χαρακτηριστικό των αντιλήψεων της χριστιανικής παραδόσεώς του Pήγα αποτελεί και το γεγονός ότι στη Σημαία της Δημοκρατίας του χρησιμοποιεί εκτός από το ρόπαλο του Ηρακλέως, και τρεις Σταυρούς..
--Στον Θούριό του γράφει συχνά για τον "Σταυρό", όπως στο στίχο 22, "να κάμωμεν τον όρκο επάνω στον Σταυρόν" και στο στίχο 109 "ψηλά στα μπαϊράκια σηκώστε τον Σταυρόν", ενώ στον στίχο 123 αναφωνεί ότι πρέπει "... να λάμψη ο Σταυρός". στον στίχο 30 βάζει τους σκλαβωμένους να ορκισθούν στον Θεό και αναφωνεί "ας πούμ' απ' την καρδιά μας ετούτα στον Θεόν". Ως αδέλφια χριστιανούς αποκαλεί τους Σέρβους στον στίχο 69, "του Σάβα και του Δουνάβου αδέλφια Χριστιανοί".
--Eπίσης στον Ύμνο Πατριωτικό, στη στροφή 14 τονίζει ότι απαραίτητο στοιχείο για τη νίκη:
"Σταυρός, η πίστις και καρδιά, δουφέκια και καλά σπαθιά, γκρεμίζουν Τυραννίαν, τιμούν Ελευθερίαν, οπ' έδωκεν ο Πλάστης στο δουνιά, μπρέ παιδιά".
Ομοίως στη στροφή 40, αναφωνεί για το Σταυρό: "να λάμψη πάλιν ο Σταυρός άς έρχεται τώρα ομπρός, να ίδωσι τα άστρα τους πύργους και τα κάστρα να πέφτουν των Τυράννων στη φωτιά, μπρέ παιδιά".
--Έχει υποστηριχθεί ότι ο Ρήγας δεν αναφέρεται στην Ορθοδοξία. Όμως στον Ύμνο Πατριωτικό, (στροφή 13), χαρακτηριστικά χρησιμοποιεί τον όρο " Ορθόδοξος Χριστιανός" :
"Όποιος λοιπόν είναι καλός κι ορθόδοξος χριστιανός με τ' άρματα στο χέρι, ας δράμει σαν ξεφτέρι το Γένος του να σώση με χαρά μπρέ παιδιά".
--Στα ανακριτικά έγγραφα σύλληψης και ανάκρισης σημειώνετα σημειώνεται ότι "ο Ρήγας ομολογεί ότι πάντοτε επεθύμει την απελευθέρωσιν της Ελλάδος από του τουρκικού ζυγού και δή ότι μετά την σωτηρίαν της ψυχής (Χριστιανικος ορος) του τούτο έχει ως πρώτον πόθον να ίδη εκδιωκόμενους τους Τούρκους από της Ελλάδος"
--Επίσης, στα ανακριτικά έγγραφα καταχωρίζονται τα πράγματα, που είχε ο Ρήγας κατά τη σύλληψή του στην Τεργέστη (Δεκέμβριος 1797), όπου εκτός των άλλων, είχε και "δώδεκα ελληνικά αντίτυπα της Καινής Διαθήκης"..
----
----
Η αποκατάσταση του Βελεστινλή.
-----
-----
Η επιστολή, 22 Ιουνίου 1998, της Επιστημονικής Εταιρείας Μελέτης "Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα" πρός τον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως κ. Βαρθολομαίο, εσταλη εάν ηταν δυνατόν να αρθεί η καταδικαστική απόφαση του "Συντάγματος" του Ρήγα Βελεστινλή, απο τον Γρηγοριο Ε'..
Η απαντηση του Οικουμ. Πατριαρχειου αναφερει μεταξυ αλλων:
".. Οθεν, εν συμπεράσματι, καταφανούς όντος του καιρικού χαρακτήρος της εν λόγω εγκυκλίου, σαφέστατον είναι ότι των συνθηκών εκείνων διαδραμουσών, εξέλιπεν αυτοθρόως και η ισχύς αυτής και δεν υφίσταται σήμερον αντικείμενον πρός άρσιν. Τούτο δέ ισχύει έτι μάλλον εν όψει και του χαρακτήρος της εν λόγω εγκυκλίου ως μη επιβαλούσης δυσμενές τι μέτρον ή επιτίμιον κατά προσώπου τινός, ως μη εχούσης την προστασίαν του ποιμνίου από δυσμενών συνεπειών, όχι τόσο βεβαίως πνευματικών, ήτοι επηρεασμού ιδεολογικού ή πολιτικού εκ του περιεχομένου του Συντάγματος, ως φαίνεται υπονοούμενον εκ του χαρακτηρισμού δι' ευνοήτους λόγους αυτού ως πλήρους "θολερών εννοιών" και "τοις δόγμασι της ορθοδόξου ημών πίστεως εναντιουμένων", αλλά πρακτικών, συνισταμένων εις καταδιώξεις και θανατώσεις, οία η του κυκλοφορήσαντος αυτό ως εκ της επικρατούσης τώ χιλιοστώ επτακοσιοστώ ενηνηκοστώ ογδόω εκείνω έτει εν ταίς πλείσταις χώραις της Ευρώπης και της Ανατολίας καταστάσεως.."
----
----
Η ακοινωνησία της Εκκλησίας της Ελλάδος με το Οικουμενικό Πατριαρχείο.
------
-------
Ευθύς μετά την έναρξη της Επαναστάσεως του 1821 διεκόπη, όπως είναι ευνόητον, η επικοινωνία της Ελλάδος με το Οικουμενικό Πατριαρχείο, οι δε επίσκοποι του ελλαδικού χώρου εμνημόνευαν μονον «τους πάσης επισκοπής Ορθοδόξων».
Διαρκούσης όμως της Επαναστάσεως αλλά και πριν από την έναρξη αυτής, εκαλλιεργείτο η γνώμη, μεταξύ κυρίως των εκπροσώπων του Διαφωτισμού, εγκλωβισμένων στις δυτικογενείς προκαταλήψεις τους για το Βυζάντιο και την Ρωμιοσύνη, ότι «η εν Ελλάδι Εκκλησία έπρεπε να κυβερνάται ελευθέρως και ανεξαρτήτως της εν Κωνσταντινουπόλει, ήτις ευρίσκετο εν τη έδρα του τυράννου». Από την γνώμη αυτή προέκυψε η επικρατήσασα έκτοτε θεωρία κατά την οποίαν «έκαστον κράτος αποσπώμενον από της Τουρκίας, έδει να έχει και ανεξάρτητον Εκκλησίαν». Πρωτοπόρος της ιδέας αυτής υπήρξε ο εκ των Διαφωτιστών Αδαμάντιος Κοραής (1748-1833), άριστος κατευθυντήριος νους, ο οποίος «πρώτος έθεσε επίσημα (1821) το αίτημα για μίαν αυτόνομη Ελλαδική Εκκλησία, ανεξάρτητη από το Οικουμενικό Πατριαρχείο».
Αλλ’ ο πλέον ένθερμος συνήγορος ο οποίος υιοθετούσε με τον πλέον δυναμικό τρόπο την ανεξαρτησία της Εκκλησίας της Ελλάδος, ήταν ο επιφανής κληρικός των χρόνων εκείνων, ο αρχιμανδρίτης Θεόκλητος Φαρμακίδης. Γνήσιος μαθητής του Κοραή και εμφορούμενος από φιλελεύθερο πνεύμα με εμφανείς τις Προτεσταντικές επιδράσεις επί θεμάτων αφορώντων στο ιστορικό παρελθόν της Εκκλησίας, δεν ήταν μόνον υπέρμαχος της ανακηρύξεως του αυτοκεφάλου της Εκκλησίας της Ελλάδος, πραξικοπηματικώς, χωρίς την συγκατάθεση του Οικουμενικού Πατριαρχείου, αλλά και ο μοναδικός θεολόγος της εποχής εκείνης, που μπορούσε να δώσει σάρκα και οστά στις ιδέες αυτές.
----
----
Το σχίσμα του 1833: η Αυτοκέφαλος Εκκλησία της Ελλάδος.
-----
-----
Μετά την άφιξη του Όθωνα στην Ελλάδα, ο οποίος επετροπεύετο, ως γνωστόν, από τριμελή επιτροπή μέχρι της ενηλικιώσεώς του, κύριος ρυθμιστής των εκκλησιαστικών πραγμάτων της χώρας υπήρξε ο εκ των αντιβασιλέων Γεώργιος Μάουερ, προτεστάντης το δόγμα. Ο Μάουερ, προκειμένου να εξασφαλίσει απρόσκοπτη την επιβολή του Όθωνα σε όλο το φάσμα της Εθνικής ζωής και για να προλάβει ενδεχόμενες αντιδράσεις της Εκκλησίας της Ελλάδος, αφού συμβουλευτηκε τον Θεόκλητο Φαρμακίδη, στο πρόσωπο του οποίου ευρήκε τον πιστότερο συνεργάτη του στα εκκλησιαστικά θέματα, προέβη στον διορισμό επταμελούς επιτροπής, αποτελουμένης εκ τριών κληρικών, ήτοι του Επισκόπου Ελαίας Παϊσίου, του πρ. Αρδαμερίου Ιγνατίου, του Θεοκλήτου Φαρμακίδου, τεσσάρων λογίων λαϊκών, του Πανούτσου Νοταρά, του Σκαρλάτου Βυζαντίου, του Κωνσταντίνου Σχινά και του γραμματέως της Επικρατείας Σπυρίδ. Τρικούπη, ως Προέδρου. Η ψυχή όμως της επιτροπής ήταν ο Θεόκλητος Φαρμακίδης. Έργο της επιτροπής υπήρξε η διερεύνηση της όλης καταστάσεως στην οποία ευρίσκετο η Εκκλησία της Ελλάδος και η υποβολή προτάσεων για την βελτίωση και την οργάνωση της Εκκλησίας του Ελεύθερου Ελληνικού Κράτους.
Με βάση τα πορίσματα στα οποία κατέληξε η επιτροπή, συντάχθηκε το πρώτο σχέδιο κανονισμού το οποίον ετέθη υπ’ όψιν του Υπουργικού Συμβουλίου και της εκτάκτου Συνόδου των Αρχιερέων. Οι Ιεράρχες των χρόνων εκείνων, οι οποίοι δεν εστερούντο μόνον μεγάλης θεολογικής μορφώσεως, αλλά και του ισχυρού εκείνου χαρακτήρος ώστε να είναι σε θέση να αντιταχθούν θαρραλέως εναντίον των απόψεων του οξυνούστατου Θεοκλήτου Φαρμακίδου, συμφώνησαν αβασάνιστα με τις απόψεις της Κυβερνήσεως κα την 23η Ιουλίου 1833, εδημοσιεύθη ο πρώτος Καταστατικός χάρτης της Εκκλησίας του Βασιλείου της Ελλάδος, δια του οποίου ιδρύετο η Αυτοκέφαλος Εκκλησία της Ελλάδος, χωρίς την συγκατάθεση του Οικουμενικού Πατριαρχείου, στο οποίο υπήγετο μέχρι τότε. Ετσι το αυτοκέφαλο του 1833, κάτω από τις προϋποθέσεις που έγινε, πρωτοστατούντος του διδύμου Μάουερ – Φαρμακίδου, οδήγησε την Εκκλησία της Ελλάδος σε σχίσμα για 17 ολόκληρα χρόνια, με τραγικές συνέπειες και με κύριο επακόλουθο την επιβολή «απόλυτης πολιτειοκρατίας στις σχέσεις Εκκλησίας και Πολιτείας, ώστε να μπορεί κανείς να ομιλεί χωρίς υπερβολή, για πραγματική καταδούλωση της Εκκλησίας, η οποία κατήντησε έρμαιο στα χέρια των Βαυαρών και των ξένων που ανέλαβαν θέσεις στον κρατικό μηχανισμό». Αξίζει να σημειωθεί ότι οι καταστατικές διατάξεις του Βασιλικού εκείνου Διατάγματος της 23ης Ιουλίου 1833, δεσμευτικές πάσης ελευθέρας κινήσεως της Εκκλησίας, προκάλεσαν την αποδυνάμωση και αποδιοργάνωσή της, ίσχυσαν και κατά την εφ'εξής περίοδο και απετέλεσαν παράδοση για τους πολιτικούς της νεωτέρας Ελλάδος..
-----
-----
Το κλέος της Τσαριτσάνης: Κωνσταντίνος Οικονόμος, ο εξ Οικονόμων.
-----
-----
Όμως, ο τρόπος με τον οποίον ανεκηρύχθη αυτοκέφαλος η Ορθόδοξος Εκκλησία της Ελλάδος προκάλεσε σοβαρές αντιδράσεις, με κύριο εκπρόσωπο των αντιδράσεων αυτών, το κλεος της Τσαριτσανης, τον Κωνσταντίνο Οικονόμο τον εξ Οικονόμων, σπουδαίο θεολόγο και επιφανή κληρικό συντηρητικών αρχών, ο οποίος με τα όπλα της πολυμαθείας και της «κεραυνώδους ευγλωττίας του», «εκάκισε αναφανδόν το ιδρυθέν εκκλησιαστικό καθεστώς», για τον βίαιο τρόπο με τον οποίον έγινε, «αυτογνωμόνως», φρονών ότι η Εκκλησία της Ελλάδος έπρεπε να ανακηρυχθεί από το Οικουμενικό Πατριαρχείο αυτοκέφαλος, κατ’ αποκλειστικόν αυτού δικαίωμα. Έλεγε μάλιστα ότι «η περί τον Μάουερ ετερόδοξος αντιβασιλεία μετεχειρίσθη το Έθνος ως βιβλίον παλίμψηστον, εξαλείφουσα παν ό,τι εύρεν εν αυτώ προ τοσούτων αιώνων άγιον και ιερόν, υπό των θείων πατέρων ημών ανεξίτηλον εγκεχαραγμένον, επιγράφουσα δε αυτή βιαίως τας ιδίας αυτής βεβήλους καινοτομίας».. Είναι δε προφανές ότι το πλαίσιο μέσα στο οποίο ελειτούργησε ο όλος μηχανισμός ήταν η αποδυνάμωση του Οικουμενικού Πατριαρχείου ως Εθναρχίας πρώτα και λιγώτερο ως Εκκλησίας, ως θρησκευτικής αρχής..
------
------
Η αναγνώριση του Αυτοκεφάλου.
-----
------
Όταν όμως κατά το 1849 απεβίωσε στην Κωνσταντινούπολη ο πρώην Υπουργός των Εκκλησιαστικών Ιάκωβος Ρίζος Νερουλός, κατά την κηδεία του παρέστη και ο Πατριάρχης Άνθιμος Δ΄. Για την πράξη του αυτή η Κυβέρνηση του απένειμε τον Μεγαλόσταυρο του Σωτήρος, ο οποίος του εστάλη από την Ελλάδα συνοδευόμενος με γράμμα του Προέδρου της Ιεράς Συνόδου, δια του αρχιμανδρίτου Μισαήλ Αποστολίδου. Ο Πατριάρχης εδέχθη το παράσημον, όχι όμως και την επιστολή, διότι το Οικουμενικό Πατριαρχείο δεν ανεγνώριζε την Ιερά Σύνοδο.. Το γεγονός αυτό, όταν έγινε γνωστό στην Αθήνα, εδημιούργησε σοβαρό προβληματισμό και συνετέλεσε στην άμεση, εκ μέρους της Κυβερνήσεως και της Ιεράς Συνόδου λήψη αποφάσεων, προκειμένου το Οικουμενικό Πατριαρχείο να αναγνωρίσει το αυτοκέφαλο της Εκκλησίας της Ελλάδος. Μετά από έντονες διαβουλεύσεις απεφασίσθη να αποσταλούν επίσημα γράμματα προς το Οικουμενικό Πατριαρχείο για την αναγνώριση του ισχύοντος εκκλησιαστικού καθεστώτος της Ελλάδος. Συνεκλήθη Σύνοδος ενδημούσα του Οικουμενικού θρόνου, στην οποία προήδρευσε ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Άνθιμος Δ΄ και παρευρέθησαν πέντε πρώην Οικουμενικοί Πατριάρχες, ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Κύριλλος, δεκατρείς Μητροπολίτες, κληρικοί και λαϊκοί, και στην οποία ετέθησαν προς συζήτηση τα ως άνω γράμματα. Μετά από εκτενείς συζητήσεις, την 29η Ιουνίου 1850 εξεδόθη «Συνοδικός Τόμος» από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, δια του οποίου ανεκηρύσσετο αυτοκέφαλος η Εκκλησία της Ελλάδος και του οποίου οι κυριώτερες διατάξεις ήσαν οι εξής:
1) Η Εκκλησία της Ελλάδος κηρύσσεται ελευθέρα και ανεξάρτητος.
2) Υπέρτατη εκκλησιαστική αρχή «έσται σύνοδος διαρκής, συνισταμένη εξ αρχιερέων, προσκαλουμένων αλληλοδιαδόχως, κατά τα πρεσβεία της χειροτονίας, πρόεδρον δ’ έχουσα τον κατά καιρόν Μητροπολίτην Αθηνών και διοικούσα τα της Εκκλησίας κατά τους ιερούς κανόνας ελευθέρως και ακωλύτως από πάσης κοσμικής επεμβάσεως».
3) Οι αρχιερείς κατά την Θεία Λειτουργία θα μνημονεύουν της Ιεράς Συνόδου, «αυτή δ’ εν τοις διπτύχοις του τε κατά καιρόν Οικουμενικού Πατριάρχου και των λοιπών Πατριαρχών κατά τάξιν, καθώς και πάσης επισκοπής ορθοδόξων».
4) Θα λαμβάνει το Άγιον Μύρον παρά της εν Κωνσταντινουπόλει Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας κ.λπ.
-----
-----
Η επανάσταση κατά της.. Εθναρχίας.
----
----
Ο βαθύτερος στόχος της Εθναρχίας και του Κλήρου μέσω της «περιορισμένης συνεργασίας» με τον κατακτητή Σουλτανο ηταν η ανάσταση όλου του Ρωμαίικου, δηλαδή της αυτοκρατορίας της Ρωμανίας, με την παλαιά έκταση και εύκλειά της. Αυτό εννοούσε ο Πατροκοσμάς λέγοντας συχνά: «αυτό μια μέρα θα γίνει ρωμαίϊκο». Αυτό εννοούσε και ο Ρήγας Βελεστινλής, έστω και σε ένα άλλο ιδεολογικό πλαίσιο, όταν έλεγε στο «Θούριό» του: «Βούλγαροι κι Αρβανίτες και Σέρβοι και Ρωμηοί, αράπηδες και άσπροι, με μια κοινή ορμή, για την ελευθερίαν να ζώσωμεν σπαθί».
Μετά το κίνημα του Αλ. Υψηλάντη θα αλλάξει αυτός ο ρωμαίϊκος–οικουμενικός στόχος του Ρήγα και των Κολλυβάδων, που ήταν ο στόχος της Εθναρχίας.. Από τη μεγαλοϊδεατική ιδεολογία του Γένους θα ενταχθεί ο Αγώνας στο πλαίσιο της αρχής των εθνικοτήτων-καρπού της Γαλλικής Επαναστάσεως, στοχεύοντας όχι πια στην ανασύσταση της αυτοκρατορίας, αλλά στη δημιουργία ενός μικρού ανεξάρτητου κράτους, στο οποίο θα «στριμωχνόταν» κυριολεκτικά το Ελληνικό Έθνος. Αυτό το πέρασμα από τη Ρωμαίικη Οικουμένη στο Ελληνικό κράτος ισοδυναμούσε με θάψιμο της Ρωμηοσύνης. Έτσι ο αγώνας του ΄21 εντάχθηκε στα σχέδια των Μεγάλων Δυνάμεων της Ευρώπης για την αυτοκρατορία της Ρωμανίας.. Θα είναι επανάσταση των Ελλήνων του Ελλαδικού Θέματος όχι μόνο εναντίον των Τούρκων, αλλά και εναντίον της Ρωμαίικης Εθναρχίας, ως συνέχειας της «Ρωμαϊκής Βασιλείας» των «Βυζαντινών». Το πραξικοπηματικό Αυτοκέφαλο της Ελλαδικής Εκκλησίας (1833) είναι η απτή επιβεβαίωση αυτών των ξενόφερτων προσανατολισμών.
Η συμμετοχή, συνεπώς, του Ράσου -και μάλιστα του Οικουμενικού Πατριαρχείου- στον Αγώνα υπήρξε δείγμα υψηλής αυθυπερβάσεως και αυτοθυσίας, αφού ήταν πια φανερό ότι ο Αγώνας είχε σαφώς αντιρωμαίικο και αντιεθναρχικό χαρακτήρα, στρεφόμενο και κατά του Πατριάρχου, ως Εθνάρχου των Ρωμηών..
-----
-----
"Ο βασιλιάς ου γαρ εική την μάχαιραν φορεί"..
-----
-----
Ως θεολόγος και μόνον.. πάντα είχα την απορία, πως γίνεται η θρησκεία μας, η Εκκλησιά μας, ως άμπελος, ως σώμα Χρίστου, ως ποίμνιο λογικών προβάτων, να ευλογεί μια πολεμική σύρραξη.. με θανάτους, σφαγές.. ακόμη και όταν ο πόλεμος είναι αμυντικός.. Συνάδει αυτό με Τον ειρηνικό, δίκαιο, άσπιλο Θεό;
Η αποκαλυπτική θρησκεία μας υπερέχει καθώς αποστρέφεται την βια.. εν αντιθέσει με άλλες που την ορίζουν στα ιερά τους κείμενα.. Μπορεί να δώσει μιαν ερμηνεία σε αυτό ένας πληρέστερος από εμένα και περισπούδαστος θεολόγος;
Στηνπρος Ρωμαίουςεπιστολή, 13, 4, ο απόστολος Παύλος γράφει πως ο βασιλιάς «ου γαρ εική την μάχαιραν φορεί· Θεού γαρ διάκονος εστιν εις οργήν, έκδικος τω το κακόν πράσσοντι»(δε φέρει σπαθί χωρίς λόγο, αλλά υπηρετεί το Θεό, αποδίδοντας δικαιοσύνη σε εκείνον που κάνει το κακό)..
Η Εκκλησία πρέπει να προσεύχεται για θεία βοήθεια στο βασιλιά ή όχι;
Αν όχι, και πολύ περισσότερο αν επιβάλει την κατάργηση του στρατού, τότε καταδικάζει το λαό σε υποχρεωτικό μαρτύριο, αλλά το μαρτύριο δε μπορεί να επιβάλλεται υποχρεωτικά.. Δεν είναι όλοι έτοιμοι να σφαγούν ως άρνες και πολλοί θα είναι εκείνοι που θα βαρυγκωμήσουν κατά του Θεού και θα χάσουν την ψυχή τους κατά την επέλαση των εχθρών, επειδή πεθαίνουν οι ίδιοι ή οι οικογένειές τους..
Δεν υπάρχει εκκλησιαστική ευχή για να νικάει ο στρατός, όχι μόνο στα σημερινά εκκλησιαστικά βιβλία, αλλά ούτε στα παλιά, όταν η χώρα ήταν σε περίοδο πολέμου! Η μόνη σχετική ευχή είναι το «υπέρ του φιλοχρίστου ημών στρατού του Κυρίου δεηθώμεν»..
Φυσικά δεν υπάρχει εκκλησιαστική ευχή για ευλογία των όπλων.. Αντίθετα, σε κάθε εκκλησιαστική τελετή η πρώτη ευχή γίνεται υπέρ της ειρήνης.. Και ο σταυρός (διά του οποίου ζητάμε «νικάς τοις βασιλεύσι») χαρακτηρίζεται σύμβολο ειρήνης..
Αμυνόμεθα για την ομολογία της πίστεως και την οικογένεια, δεν σκοτώνουμε για να σκοτώνουμε.. Τα όρια πάντως είναι κοντινά και χρειάζεται πολλή προσοχή..
Πέραν αυτού δυστυχώς όμως.. αρκετοί λειτουργοί της Εκκλησιάς παρασυρόμενοι από κοσμικά πάθη, πολιτικά κίνητρα, φιλαρχία, επηρεαζόμενοι από κοσμικούς ηγέτες ενεργούν ενάντια στη Χριστιανική διδασκαλία.. Ως προς τον Χριστιανισμό τέτοιες περιπτώσεις θα δούμε κυρίως στους Ρωμαιοκαθολικούς με ολέθρια αποτελέσματα.. όπως μας διδάσκει η Ιστορία..
----
----
Τα "δεσμά" του Πατριάρχη..
------
------
Αλλά ας περιορισθούμε στα καθ' υμάς.. οπού οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί βιώνουμε μια περίεργη και άβολη κατάσταση.. Η Μητέρα των Εκκλησιών, το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως εδώ και αιώνες, ουσιαστικά υπάγεται στο Τούρκικο κράτος.. Το πιο άσχημο είναι πως οι Τούρκοι είναι οι άσπονδοι εχθροί μας.. Έκτος των άλλων εμένα μου δημιουργεί μεγάλη αμηχανία, πως ο Πατριάρχης πρέπει να είναι Τούρκος υπήκοος και να έχει υπηρετήσει στον Τούρκικο Στράτο.. Πόσο άσχημα ένιωσα, όταν είδα πως ο Πατριάρχης μας Βαρθολομαίος ευλόγησε την επέμβαση της Τουρκιάς στο Αφριν της Συρίας: "Προσευχόμαστε ότι οι Τουρκικές Ένοπλες Δυνάμεις θα καταφέρουν επιτυχία και η' Επιχείρηση Κλάδος Ελαίας 'θα φέρει ειρήνη στην περιοχή όπως το όνομά της υπόσχεται»..
Από την Άλωση και μετά.. Ο εκάστοτε Πατριάρχης είναι δέσμιος αυτής της ερμαφρόδιτης κατάστασης και φοβούμενος για την τύχη του ορθόδοξου ποιμνίου του, συνήθως συναινούσε στις προτροπές του Σουλτάνου και παρότρυνε τους Χριστιανούς για ειρήνευση, προσπαθώντας να αποφύγει με αυτόν τον τρόπο τις σφαγές κυρίως, τον εξισλαμισμό και τις απάνθρωπες μεθόδους των απολίτιστων μουσουλμάνων..
Φυσικά και είχαν παραχωρηθεί προνομία στην Εκκλησιά από τον Σουλτάνο..
----
----
Οι "αναμμένες δάδες" του Φαναρίου.
----
----
Αλλά τώρα δείτε και την άλλη όψη του νομίσματος..
Σκεφτείτε, αν δεν υπήρχε η Εκκλησιά να δηλώνει με την παρουσία της την Ορθόδοξη Χριστιανική ταυτότητα, να κρατήσει ζωντανή την Ελληνική γλωσσά μεσώ της διδασκαλίας και των πατερικων κείμενων, θα μπορούσε το Γένος να μείνει όρθιο;
Έστω και σε αυτήν την κατάσταση της υποτέλειας, μήπως η Εκκλησιά κράτησε για 400 χρόνια αναμμένες τις δάδες, για να μη χάσουν οι Έλληνες τον δρόμο της επαναφοράς και εν τελεί της Εθνεγερσίας;
Ξέρετε, όσοι κατηγορείτε το ιερατείο για φίμωση του αρχαιοελληνικού πολιτισμού, πως αν δεν ήταν τα μοναστήρια να κρατάνε και να αντιγράφουν στις βιβλιοθήκες τους τα συγγράμματα των Αρχαίων Ελλήνων φιλόσοφων, τραγικών ποιητών και κωμωδιογράφων, δεν θα υπήρχε σήμερα ούτε ένα αντίγραφο από αυτούς;
Ναι! το Πατριαρχείο είχε αυτήν την συνάφεια με τους Οθωμανούς.. Ήταν ο υποτελής σύνδεσμος τους.. Αλλά υπογείως περιέθαλψε το πληγωμένο Θηρίο: τον Ελληνισμό.. και μεταφορικά και κυριολεκτικά..
Οι σπουδαίοι Έλληνες λόγιοι ήταν στο εξωτερικό.. Προσπαθούσαν, αλλά ήταν απόντες.. Η Εκκλησιά ήταν εδώ.. Και όταν ήλθε το πλήρωμα του χρόνου, οι περισσότεροι Κληρικοί ταυτίστηκαν με τον Αγώνα.. Πολλοί πήραν τα όπλα, άλλοι με τη γραφή, με τη μεριμνά, τους πύρινους λογούς.. Ακόμη και από αμβωνος..
-----
-----
Η ιδιαίτερη περίπτωση του Γρηγορίου Ε'.
-----
-----
Η περίπτωση του Γρηγορίου Ε' είναι ιδιαίτερη.. Συνήθως οι αρνητές της συμβολής της Εκκλησιάς στον Αγώνα επικαλούνται το παράδειγμα του.. Ίσως όμως για να αποδείξουν τις θέσεις τους, θα έπρεπε να διαλέξουν άλλους Κληρικούς, όχι αυτόν..
Αλήθεια είναι, πως "φρεναριζε" όσες εξεγέρσεις έγιναν πριν το 1821.. Μήπως όμως έβλεπε όμως, πως θα πνίγονταν στο αίμα καθώς δεν είχαν ερείσματα;
Για την τελική Επανάσταση όμως, όπως την προετοίμαζε η Φιλική Εταιρεία, δεν είχε την ίδια γνώμη.. Κάποιοι υποστηρίζουν πως το 1818 κατηχήθηκε στην Εταιρεία.. Ακόμη και αυτό να μην έγινε, όλοι οι έγκριτοι ιστορικοί θεωρούν, πως είχε γνώση και συνέδραμε.. Ούτε ο Καποδίστριας έγινε μέλος της Φιλικής..
Αλήθεια είναι πως κατακεραύνωσε τους νεωτερισμούς των Ελλήνων Διαφώτιστων.. Ο Πατριάρχης ήταν ένας συντηρητικός Κληρικός.. Δεν παρεκλινε από το Δόγμα και είχε ασκητικές τάσεις.. Τις δυο φόρες που παύθηκε από τον Πατριαρχικό θρόνο ήταν στο Άγιον Όρος.. Δεν θα του φορτώσουμε και αλλά ελαττώματα.. Παπάς ήταν και εμείς οι λαϊκοι να προσπαθούμε να καταλάβουμε την διάκριση..
Όμως και από την άλλη, να μη ξεχνάμε πως ανέγειρε και συγκρότησε πολλές Σχόλες και Διδασκαλεία Ελληνικής γλωσσάς και παιδείας.. Οργάνωσε πλήθος βιβλιοθηκών, αρχαιοελληνικών και νεοελληνικών συγγραματων..
Το Ορθόδοξο ποίμνιο τον ελατρευε.. Να μην το παραβλέπουμε αυτό.. Είναι μια απόδειξη που τον δικαιώνει.. Όπως και ένα άλλο στοιχείο, πιο σημαντικό.. Οι Οθωμανοί θα φέρονταν με τόσο ατιμωτικό τρόπο στον σύμμαχο και συνεργάτη τους; Να τον βασανίσουν, να τον διαπομπευσουν.. και εν τελεί να τον απαγχονίσουν;
-----
-----
«Μάχου Υπέρ Πίστεως και Πατρίδος»
-----
-----
Ορισμένοι προπαγανδιστές ξεπερασμένων ιδεολογιών αρνούνται τον ρόλο των Επισκόπων το 1821 και μιλούν μόνο για τον «κατώτερο κλήρο». Κάνουν λάθος και από πλευράς ορολογίας.. Στην Ορθόδοξη Εκκλησία ανώτερος κλήρος είναι οι Επίσκοποι, οι πρεσβύτεροι και οι διάκονοι. Ενώ στον κατώτερο κλήρο ανήκουν ο υποδιάκονος και ο αναγνώστης, οι οποίοι είναι λαϊκοί..
Το Ελληνικό Εθνος ήταν άρρηκτα συνδεδεμένο με την Ορθόδοξη χριστιανική πίστη κατά την επανάσταση. Μια από τις φράσεις που εξέφραζαν τον Ελληνικό Αγώνα ήταν το «Μάχου Υπέρ Πίστεως και Πατρίδος».. Η Εκκλησία είναι ξεκάθαρο πως βρίσκεται παρούσα σε όλη την διάρκεια του Αγώνα για την Ελευθερία και όσο και αν εμποδίζει κάποιους να αναπτύξουν το αφήγημα τους, η κοινή λογική δεν μπορεί ούτε να διαγραφεί, ούτε και να υποτιμηθεί..
Ακούστε, τι λέει ο λαός μας μέσω του δημοτικού τραγουδιού. Επισκεφθείτε τα αμέτρητα πεδία των μαχών και τους τόπους του μαρτυρίου των ορθοδόξων κληρικών, Πατριαρχών, Επισκόπων, ιερέων, ιερομονάχων, διακόνων..
Είναι εύκολο να ξαναγράφει κάποιος την Ιστορία κατά το δοκούν. Όμως Ιστορία είναι η μελέτη των πηγών. Οι προσωπικές ερμηνείες και παρερμηνείες καταδεικνύουν φανατισμό και εθελοτυφλία..
-----
-----
Η προσευχή για την «ειρήνη του σύμπαντος κόσμου».
-----
-----
Ομως.. να μην ξεφυγω απο την Διδασκαλια και Την Παρουσια Του Κυριου ημων Ιησου Χριστου..
Σ’ ένα μικρό εκκλησάκι, με λίγους ανθρώπους, με λιγοστές δυνατότητες για προσφορά, ακόμα και σ’ αυτή την κατάσταση γίνεται η μεγάλη ιεραποστολή..
Η προσευχή για την «ειρήνη του σύμπαντος κόσμου» είναι η ουσία στην πορεία του κόσμου, που ούτε φαίνεται ούτε υπολογίζεται.
Τι μπορεί να κάνει η προσευχή; Τι έκανε τόσα χρόνια για την «ειρήνη του σύμπαντος κόσμου»; Το αίμα συνεχίζει να ρέει ασταμάτητα «όπου γης».
Κι όμως, «κανένα "Κύριε ελέησον" δεν πάει χαμένο», όπως μας βεβαιώνουν οι Πατέρες μας. Η προσευχή της Εκκλησίας αθόρυβα και αόρατα, ενισχύει, καλύπτει, σώζει από βέβαιο θάνατο. Κι άλλους ετοιμάζει για τη μετάβαση στην αιωνιότητα, με το εισιτήριο του Μαρτυρίου Του.
Κύριε, ελέησον τον κόσμο Σου!
.jpg)
