Οι οικισμοί Συκέα και Παλιάσκα (Παλιά Συκιά).
Στις παρυφές των Αντιχασίων βρίσκεται το χωριό Συκέα Ελασσόνας. Απέχει 17 χλμ από την Ελασσόνα, 55 από τη Λάρισα και βρίσκεται 2 χλμ ανατολικά της Μονής Αναλήψεως του Σωτηρος. Έχει υψόμετρο 190 μ. και συμφωνά με την απογραφή του 2021 έχει 497 μονίμους κάτοικους (μαζί με τον οικισμό της Ανάληψης) ¹.
Για αρκετούς αιώνες δεν είχαμε έγκυρες πληροφορίες για την περιοχή. Στην ύστερη βυζαντινή περίοδο δημιουργήθηκε ένας οικισμός με το όνομα Συκέα. Όπως περνούσε ο καιρός ο οικισμός μεγάλωσε καθώς αρκετοί που είχαν τα κτήματα και τα ποιμνιοστάσια κοντά, μετακόμισαν εκεί. Κυρίως αυτοί έμεναν αρχικώς σε έναν παλιό οικισμό, η οποία είχε το ίδιο όνομα. Αυτός ο αρχικός οικισμός, η πρώτη Συκιά ονομάσθηκε Παλιά Συκιά (Παλιάσκα) καθώς ο νέος οικισμός έμεινε Συκιά.
Η Παλιά Συκιά (Παλιάσκα) είναι τώρα ένας μικρός οικισμός με 49 κάτοικους, που ασχολούνται με την κτηνοτροφία. Βρίσκεται από την Συκέα δυτικά 4 χλμ, απέχει από την Ελασσόνα 20 χλμ και 58 χλμ από τη Λάρισα. Έχει υψόμετρο 280 μ. Είναι πιο ψηλά από τη Συκέα καθώς ευρίσκεται εκεί που αρχίζουν να υψώνονται τ' Αντιχάσια (Οξυά) προς τη Βερδικούσια. Υπάρχει η βεβαιότητα πως η περιοχή της Παλιάσκας εκατοικείτο από την αρχαία εποχή. Υπάρχει πλήθος ευρημάτων, που ανακαλυφθήκαν κατά καιρούς στο κάστρο της καθώς υπάρχουν αναφορές ιστορικών και αρχαιολόγων.
Το 1858 επισκέφθηκε τα ερείπια της Παλιάς Συκιάς ο Γάλλος αρχαιολόγος Leon Heuzey και σημείωσε τα εξής: "Αυτά τα ερείπια δεν είναι τα ερείπια κάποιου άλλου φρουρίου αλλά καλά ερείπια μιας πόλης, μιας Χώρας, καθώς λένε οι κάτοικοι της περιοχής. Πιάνουν ένα ευρύχωρο μέρος σε ανώμαλο έδαφος χωρισμένο από έναν χείμαρρο που κατεβαίνει από τα βουνά της Βερδικούσιας. Ο χείμαρρος αυτός χωρίζει την πλατεία από τα υψώματα της Ακρόπολης. Διακρίνονται ίχνη σπιτιών, δεξαμενών και ένας μισοσπασμένος χειρόμυλος. Απομένουν κάποιες άκρες των οχυρωμάτων, πάντοτε φτιαγμένες από αρκετά μικρές πέτρες, κομμένες κατά το μήκος χωρίς όμως να συναρμολογούνται με κονίαμα, όπως είναι ο συνήθης τύπος το περραιβικού και ελληνικού συστήματος. Η πύλη γέρνει κάπως πλαγιαστά προς τα βορειοδυτικά". ²
Ένα αδημοσίευτο οθωμανικό απογραφικό κατάστιχο του 1454/55 και η απογραφή της Παλιάς Συκιάς το ίδιο έτος.
Οι δυο οικισμοί της Παλιάς και Νέας Συκιάς συνυπήρχαν για μεγάλο χρονικό διάστημα τουλάχιστον μέχρι τον 18ο άι.
Στην 1η σωζόμενη απογραφή των Οθωμανών του έτους 1454/55 αναφέρονται και οι δυο οικισμοί, η Συκέα με 75 οικογένειες και η Παλιά Συκιά με 29. Όπως αναφέρει ο Οθωμανός απογραφέας δεν υπήρχε η Παλιά Συκιά στο προηγούμενο απογραφικό κατάστιχο, δηλαδή δεν είχαν απογραφεί πριν 25 χρόνια. Μάλλον οι κάτοικοι τότε είχαν σκορπίσει στα γύρω βουνά, για να αποφύγουν την απογραφή και την φορολογία των κατακτητών ή απογράφησαν στη νέα Συκιά. Αφού οι δυο οικισμοί υπήρχαν την 1η εικοσαετία του 15ου άι. μάλλον προϋπήρχαν της Οθωμανικής εισβολής στη Θεσσαλία (1387/88-1393/96) και επομένως είναι οικισμοί της ύστερης βυζαντινής εποχής (1261-1453).
Οι τιμαριούχοι (ιδιοκτήτες τιμαρίων-τσιφλικιών) της περιοχής και των δυο οικισμών ήταν ο Αχμέτ και ο γιος του Μουχαμεντί.
Στο απογραφικό κατάστιχο του 1454/1455, που μνημονεύεται για πρώτη φορά) η Συκιά αναφέρεται ως Seke στο φύλλο 73β. Η περιοχή περιήλθε στους ανωτέρω από μεταβίβαση από κάποιον Λάσκαρη.
Στο χωριό ζούσαν 71 πλήρεις οικογένειες και 4 χηρών γυναικών. Υπολογίζοντας 5μελείς τις πλήρεις οικογένειες και 4μελείς των χηρών, βλέπουμε ότι στη Συκιά το 1455 ζούσαν γύρω στα 370 άτομα. ³
Οι Συκιώτες καλλιεργούσαν σιτηρά, καννάβι, αμπέλια, είχαν 450 πρόβατα και πολλούς χοίρους, οικόσιτους και ελεύθερης βοσκής.
Ο τιμαριούχος είχε δικά του έναν νερόμυλο και 20 καρυδιές.
Το καλοκαίρι του 1455 είσπραξε από τους Συκιώτες τα εξής ποσά σε άσπρα (το άσπρο ήταν το 1/120 του τουρκικού γροσιού):
-Από το σιτάρι 150 κοίλα (το κοίλο των Τρικάλων το 1454 1455 ζύγιζε 51, 312 σημερινά κιλά, δηλαδή η παράγωγη του σιταριού ήταν 7. 697 κιλά) επί 8 άσπρα το κιλό: 1. 200 άσπρα
-Από το κριθάρι 117 κοίλα (6. 003 κιλά) επί 5: 585
-Από το καννάβι (εχρησιμοποιείτο στη σχοινοποιία): 400
-Από τον σπόρο του κανναβιού: 40
-Από την δεκάτη των αμπελιών και των κήπων: 220
-Από τον φόρο των προβάτων: 150 (για 3 πρόβατα πλήρωναν φόρο 1 άσπρο)
-Από τον φόρο των χοίρων: 460 [για κάθε οικόσιτο χοίρο: 1 άσπρο, της ελεύθερης βοσκή: Μισό)
-Από τον φόρο των γάμο και των εγκλημάτων: 120
-Από τη σπέντζα [πλήρωναν μόνο οι χριστιανοί]: 1.799
Σύνολο 4.974 άσπρα. ⁴
Συμφωνά με το ίδιο απογραφικό κατάστιχο στην Παλιά Συκιά κατοικούσαν 29 οικογένειες με 150 άτομα περίπου. Τα βαπτιστικά ονόματα των κάτοικων της Παλιάς Συκιάς είναι όλα ελληνικά χριστιανικά και το αυτό μπορούμε να συμπεράνουμε και για τους κάτοικους της Συκέας, λόγω της αλληλεπίδρασης των δυο οικισμών.
Το καλοκαίρι το 1455 οι τιμαριούχοι της Παλιάς Συκιάς έλαβαν τα παρακάτω ποσά:
-Από 38 κοίλα σιτάρι επί 8 άσπρα το κιλό: 304 άσπρα
-Από 33 κιλά κριθάρι και άλλα δημητριακά επί 5: 165
-Από το λινάρι: 50
-Από τη δέκατη των κήπων: 10
-Από την 10η των μελισσιών: 80
-Από τον φόρο των προβάτων: 132
-Από τον φόρο των χοίρων: 40
-Από τον φόρο των γάμων και των εγκληματιών: 40
-Από τη σπέντζα: 706
Σύνολο: 1.527 άσπρα. ⁵
Η απογραφή του 1506.
Το 1506 έγινε εκ νέου οθωμανική απογραφή στην περιοχή. έχουμε καταγραφή για 30 οικισμούς που ανήκαν στην Ελασσόνα και στο χάσι (ήταν το τιμάριο που η πρόσοδος του ήταν από 100. 000 άσπρα και πάνω) του Μουσταφά Πασά.
Για τον οικισμό της Συκέας αναφέρεται που ζούσαν 158 πλήρεις οικογένειες, 8 οικογένειες χηρών γυναικών και 16 ενήλικοι άγαμοι, δηλαδή γύρω στα 840 άτομα, τα οποία απέδωσαν στον τιμαριούχο τους, ως πρόσοδο, 17. 131 άσπρα. ⁶
Για τον οικισμό της Παλιάς Συκιάς αναφέρεται πώς ζούσαν 61 πλήρεις οικογένειες, 5 οικογένειες χήρων γυναικών και 5 ενήλικοι άγαμοι, δηλαδή γύρω στα 330 άτομα τα οποία απέδωσαν στον τιμαριούχο τους, ως πρόσοδο, 4731 άσπρα. ⁷
Με βάση τον αριθμό των οικογενειών, στην κατάταξη των εν λόγω 30 οικισμών η Συκέα έχει την 4η θέση ενώ η παλιά Συκιά την 11η.
Η απογραφή του 1521.
Πάμε στο έτος 1521 και στο οθωμανικό απογραφικό κατάστιχο 101. Εκεί συμπεριλαμβάνονται 56 ελασσονίτικοι οικισμοί.
Για τον οικισμό της Συκέας (Siki) αναφέρεται πώς ζούσαν 167 πλήρεις οικογένειες, 33 οικογένειες χηρών γυναικών και 49 ενήλικοι άγαμοι, δηλαδή γύρω στα 1. 010 άτομα, τα οποία απέδωσαν στον τιμαριούχο, ως πρόσοδο 21. 137 άσπρα. ⁸
Στον οικισμό της Παλιάς Συκιάς (Paliosìki) ζούσαν 72 πλήρεις οικογένειες, 4 οικογένειες χηρών γυναικών και 10 ενήλικοι άγαμοι, δηλαδή γύρω στα 385 άτομα, τα οποία απέδωσαν στον τιμαριούχο, ως πρόσοδο 6. 198 άσπρα. ⁹
Από τους 56 οικισμούς της Ελασσόνας με βάση τον πληθυσμό, η Συκέα κατέχει την 10η θέση. Αξίζει να σημειωθεί πως στις παρατηρήσεις του καταγραφικού κατάστιχου 101, οι οικισμοί Συκέας και Παλιάς Συκιάς αναφέρονται ως αμιγείς (καθαροί) χριστιανικοί.
Ένα ταξίδι ζητείας της Ι. Μονής Μεγάλου Μετεώρου στα χωριά της Ελασσόνας στα μέσα του 18ου άι.
Στην περίοδο της τουρκοκρατίας είχαμε τη ραγδαία διάδοση του φαινομένου της ζητείας, οπού ο Πατριάρχης ή άλλος εκπρόσωπος του αναχωρούσε σε περιοδεία για την είσπραξη των φόρων, η οποία ήταν αναγνωρισμένη από το οθωμανικό κράτος. Τόσο τα Πατριαρχεία, όσο και τα μοναστήρια ήταν αναγκασμένα να επαιτούν προκειμένου να επιβιώσουν. και η επιτυχία τελικά του φαινομένου οφειλόταν αφενός στη βαθιά θρησκευτική πίστη των χριστιανών και αφετέρου στην αλληλεγγύη που υφίστατο μεταξύ τους. ¹⁰
Το ταξίδι της ζητείας συχνά διαρκούσε πολλά χρόνια και οι μοναχοί απουσίαζαν για πολύ καιρό από τα μοναστήρια. Τα χρήματα, σε πολλές περιπτώσεις, συλλέγονταν από τους αγιασμούς και άλλες ιεροπραξίες τις οποίες εκτελούσαν οι μοναχοί. Έφεραν μαζί τους είτε την Εικόνα της Μονής είτε κάποιο λείψανο Αγίου για να τα εκθέσουν σε δημόσια θέα για προσκύνημα. Συνήθως οι πιστοί προσέφεραν σιτηρά για την ενίσχυση του μοναστηριού και για τον λόγο αυτό, επιλεγόταν από τους μοναχούς το ταξίδι της ζητείας να γίνεται τον Αύγουστο μετά τον αλωνισμό των σιτηρών. ¹¹
Σε μελέτη του Ευαγγέλου Τσακνάκη¹² αναλύονται οι εγγραφές του υπ αρ. 100 χειρογράφου της Μονής Μεταμορφώσεως του Σωτήρος των Μετεώρων (Μεγάλου Μετεώρου) η οποία ιδρύθηκε τον 14ο αιώνα από τον Άγιο μοναχό Αθανάσιο (1305-1383) ¹³. Οι εγγραφές στο χειρόγραφο αντλούνται από το σχετικό άρθρο του Κώστα Σπανού και αφορούν το ταξίδι της ζητείας ενός μοναχού ο οποίος ξεκίνησε από τη Λάρισα, πέρασε από τον Τύρναβο, έφτασε στο Δομένικο ύστερα στην Ελασσόνα και από κει συνέχισε στα βορειότερα μέρη της. ¹⁴ Οι μοναχοί του Μεγάλου Μετεώρου είχαν ζητήσει προφανώς άδεια για αυτό το ταξίδι ζητείας από το Μητροπολίτη Ελάσσονος. ¹⁵ Μετά την ανάλυση του χειρογράφου στην οποία αποτυπώνονται λεπτομερώς τα στοιχεία των δωρητών, η μελέτη ολοκληρώνεται με τη διατύπωση των συμπερασμάτων όπου φαίνονται τα πληθυσμιακά δεδομένα και τα οικονομικά αποτελέσματα του ταξιδιού του μονάχου στις στους οικισμούς της Ελασσόνας.
Έχετε υπόψιν πώς αυτό το ταξίδι ζητείας πραγματοποιήθηκε στα μέσα του 18ου αιώνα δηλαδή περί το 1750.
Από τον οικισμό της Συκέας (Κάτου Συκιάς) αναφέρονται οι εξής δωρητές:
1) Αννησία μοναχή 2) Δήμος, σύζυγος Ζωγράφως, πάπα-Μανώλη
3) Δούκα Σγουρώ 4) Θεόδωρος ιερέας
5) Θεοδώρου Συρίνα, πρεσβυτέρα 6) Κάλλη
7) Καλογιάννης 8) Καραλής Ιωάννης
9) Καραλή Ξένη 10) Μανώλη Γέργου
11) Μίχου Μαρία, σύζυγος Στατήρη 12) Μίχου Στατήρης
13) Μουτάφη διαλεχτή Νίκου 14) Μουτάφης Νίκος
15) Πάπα-Μανώλη Ζωγράφω 16) Στέφου Κυριακού
17) Στέφου Στατήρα 18) Τάμπος Κυριάκος
19) Τάμπος Πάπα-Ζήσης 20) Ταμπού Κρυστάλλω, μητέρα Κυριάκου
21) Χριστοδούλη μονάχη.
Όμως είναι εκπληκτικό και αξιοσημείωτο να αναφερθεί πως η καταγραφή για τον οικισμό της Παλιάς Συκιάς (Απάνου Συκιάς) που παρουσιάζει 52 δωρητές! Είναι μία ένδειξη πως ενδεχομένως εκείνον τον καιρό είχε ακόμη και τον διπλάσιο πληθυσμό από τη Συκέα. Συγκεκριμένα η Παλιά Συκιά επί συνόλου 48 οικισμών της Ελασσόνας είναι 5η ως προς τους δωρητές.
Στην ανάλυση του χειρογράφου εκτός από το ύψος του ποσού της εισφοράς σε άσπρα, επισημαίνεται εάν ο δωρητής σχετίζεται με τον θεσμό του αδελφάτου, εάν προσέφερε χρηματικό ποσό για σαραντάρι/μνημόσυνο ή εάν δώρισε λίτρες κανναβιού (λίτρα: μονάδα μέτρησης βάρους, ίση με το 1/3 της οκάς, δηλ. 427 γρ.).
Στους δωρητές της Συκέας και της Παλιάς Συκιάς υπάρχει η ένδειξη "αδελφάτο". Η ίδρυση του θεσμού του αδελφάτου χρονολογείται στον 11ο άι. και επρόκειτο για συμβόλαιο μεταξύ Μονής και ιδιώτη η οποία προέβλεπε τη δέσμευση της Μονής να χορηγήσει σιτηρέσιο στον συμβαλλόμενο ιδιώτη ως το τέλος της ζωής του έναντι χρηματικού ποσού ή ακινήτου αγαθού, που εκείνος της χωρούσε προκαταβολικά.
Υπάρχει επίσης και η ένδειξη "χρέος". Σ' αυτήν την περίπτωση είναι πιθανόν ο μοναχός να επισκέφτηκε την περιοχή πριν από τον αλωνισμό των σιτηρών και οι χωρικοί αδυνατούσαν τότε να καταβάλουν τα άσπρα που επιθυμούσαν, ποσό το οποίο θα αντιστοιχούσε στην ποσότητα σιταριού, το οποίο θα προσέφεραν και υπόσχονταν ότι θα τακτοποιήσουν την οφειλή μετά τον αλωνισμό.
Η πρόθεση του 1803 της Ι. Μονής Αναλήψεως του Σωτήρος Συκέας.
Δύο χιλιόμετρα βορειοδυτικά της οικίας βρίσκεται η πασίγνωστη Μονή της Αναλήψεως του Σωτήρος, για τον οποίαν στην παρούσα, δεν χρειάζεται να κάνω περισσότερες διευκρινίσεις.
Τα τελευταία χρόνια ένα χειρόγραφο της Μονής Αναλήψεως μας έδωσε πολύ σημαντικά στοιχεία. Είναι μία πρόθεση του 1803 με 84 σελίδες, στην οποία είναι γραμμένα ονόματα αφιερωτών.
Ο γραφέας της πρόθεσης, Ιωσήφ, ήταν ο Ηγούμενος τότε της Μονής Αναλήψεως αλλά και ο μετέπειτα Επίσκοπος Ρωγών και ο εμψυχωτής των Ελευθέρων Πολιορκημένων κατά την Έξοδο του 1826 της Ιεράς Πόλεως Μεσολογγίου. ¹⁶ Καταρχάς μέσω του τετράστιχου στην σελ. 81, πληροφορεί τους αναγνώστες του ότι κατάγεται από την Τσαριτσάνη, καθώς κάποιοι θεωρούσαν ότι είναι από τα Αμπελάκια της Λάρισας.
«ὦ βίβλος καλοστόλιστη, καλῶς κεκοσμημένη,
ποῖος ἔτζι σ’ ἐστόλισε,
σ’ ἔκαμε ζηλευμένη;
ὁ Ἰωσήφ μ’ ἐστόλισεν, Ἱερομόναχός τις
ἐκ τῆςδε ξένε τῆς μονῆς
ἦν και τζαριτζανιώτης».
Επίσης φανερώνεται πως ο Ιωσήφ ιερώθηκε, μόνασε στη Μονή Αναλήψεως από το 1799 ή 1800 έως το 1813 και για τουλάχιστον 10 χρόνια ήταν Ηγούμενος της Μονής όπως αποδεικνύεται και στη Πρόθεση καθώς το 1803 που την έγραψε, ήταν Ηγούμενος. ¹⁷
Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει στην Πρόθεση η αναφορά, από ποιους οικισμούς προέρχονται οι αφιερωτές. Η Συκέα είναι 2η ως προς τον αριθμό των αφιερωτών με 197, όπως αναφέρεται στη σελ. 16 της Πρόθεσης. 1ος είναι ο Τύρναβος (σελ 89) με 492 αφιερωτές. Επίσης αναφέρεται και η Παλιά Συκιά στη σελίδα 16 με 25 συνολικά αφιερωτές. ¹⁸
Μετά τη γραφή του Ιωσήφ, ο οποίος μετέγραψε στην Πρόθεση, όπως προαναφέραμε, τα ονόματα των αφιερωτών της περιόδου 1725-1803, μεταγενέστεροι μοναχοί συνέχισαν να καταχωρούν στην Πρόθεση ονόματα αφιερωτών μέχρι το 1910 τουλάχιστον. Αξιοσημείωτη εδώ είναι η ύπαρξη δωρητών από τις Κυδωνιές (Αϊβαλί) της Μικράς Ασίας (8 άτομα) αλλά και από τη Ρωσία (20 άτομα).
Ο αριθμός συνολικά των αφιερωτών είναι μικρός, συγκριτικά με εκείνους της πρώτης γραφής. Εδώ η Συκέα είναι 1η με 94 αφιερωτές. ¹⁹ Η Παλιά Συκιά δεν αναφέρεται και προφανώς εκείνο τον καιρό ο οικισμός της είχε εγκαταλειφθεί.
Ο χρόνος εγκατάλειψης της Παλιάς Συκιάς δεν είναι γνωστός καθώς δεν υπάρχει έγκυρη μνεία περί αυτού. Οπωσδήποτε όμως η εγκατάλειψη σημειώθηκε πολύ πριν από το 1858 όταν επισκέφθηκε την περιοχή ο Leon Heuzey. Τη δεκαετία του 1930 έγινε παραχώρηση μερικών κτημάτων της περιοχής σε ακτήμονες της Βερδικούσιας και των γύρω χωριών, οι οποίοι είχαν πάρει μέρος στη Μικρασιατική εκστρατεία. Μάλλον μετά το 1950 κάτοικοι της Βερδικούσιας, οι οποίοι είχαν εκεί τα ποιμνιοστάσια τους, εγκαταστάθηκαν εκεί μόνιμα και αναβίωσαν έτσι τον παλιό υστεροβυζαντινό οικισμό. Ο οικισμός αναφέρεται για πρώτη φορά στην απογραφή του 1961 ως Παλιάσκια και ανήκει στην κοινότητα Βερδικούσιας. ²⁰
Τα υπ' αρ. 3 και 166 ΦΕΚ του 1918 και τα πωλητήρια έγγραφα του Κοκκινόλογγου στους κατοίκους της Συκέας.
Και πάμε στις αρχές του 20ου αιώνα όπου πλέον η Ελασσόνα με τα χωριά της έχει απελευθερωθεί.
Στις 07/01/1918 με το υπ' αριθμ. 25 βασιλικό διάταγμα του υπ' αριθμ. 3 ΦΕΚ η Συκέα μαζί με το Πραιτώρι προσκολλώνται στην κοινότητα Μαγουλάς. Όμως μόλις επτά μήνες μετά, στις 29/07/18 με το υπ' αριθμ. 9 βασιλικό διάταγμα του υπ' αριθμ. 166 ΦΕΚ η Κοινότητα Συκέας αναγνωρίζεται ως αυτόνομη.
Ο Κοκκινολογγος είναι ένας οικισμός της ύστερης βυζαντινής εποχής, στα βόρεια της Συκέας, ο οποίος στα μέσα του 15ου αιώνα ήταν εγκαταλειμμένος από τους κατοίκους του. Στην αρχαιότερη σωζόμενη απογραφή των Οθωμανών το 1454/55²¹ αναφέρεται ως έρημο λιβάδι (mezraa) και ανήκε στον τιμαριούχο Σόλακ Καρατζά. Και η τελευταία γνωστή σε μας αναφορά του οικισμού γίνεται στο υπ' αρ. 100 χειρόγραφο του Μεγάλου Μετεώρου στα μέσα του 18ου αιώνα, που είχαμε αναφέρει πιο πάνω. Στο φύλλο 33α αναφέρεται "τω χωρίω Κοκκινόλογγος, αδελφάτο" με τα ονόματα ενός ανδρόγυνου. ²² Στα 1816 ο Κοκκινολόγγος αναφέρεται ως χειμαδιό 2 μεγαλοκτηνοτρόφων του "χωριανού Δήμου Κυριτζούλη" με 710 ζώα και του "ηγουμένου Δαμιανού από Γρεβενό κισλαντζη"(κισλαντζης<τουρκ. kislanci χειμαδιό) με 7. 901 ζώα. ²³ Μετά το 1816 δεν έχουμε καμία αναφορά για τον Κοκκινόλογγο. Φαίνεται πως από τα τέλη του 18ου αιώνα ο οικισμός είχε εγκαταλειφθεί από τους κατοίκους του και έγινε τσιφλίκι Αλβανών μπέηδων, μιας και αυτό τον καιρό ο Αλή πασάς των Ιωαννίνων βρίσκεται στο αποκορύφωμα της ισχύος του.
Με τη συνθήκη της Λωζάνης (27/7/1923) ρυθμίστηκε το ζήτημα της ιθαγένειας. Οι Τούρκοι που κατοικούσαν στις απελευθερωμένες περιοχές αυτοδικαίως καθίσταντο υπήκοοι του κράτους, στο οποίο μεταβιβάζονταν τα εδάφη. Με την σύμβαση ανταλλαγής των ελληνικών πληθυσμών (30/1/1923) ²⁴ οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί της Τουρκίας ήρθαν στην Ελλάδα και οι μουσουλμάνοι της Ελλάδας πήγαν στην Τουρκία. Από την ανταλλαγή αυτή εξαιρέθηκαν οι Αλβανοί μουσουλμάνοι διότι θεωρήθηκαν ως Εθνική μειονότητα. ²⁵
Πώς και από ποιους περιήλθε στους Αλβανούς η περιοχή του Κοκκινόλογγου, δεν είναι δυνατό να προσδιορίσουμε. Στο αρχείο του δικηγόρου Δημ. Καζάκη προκύπτει, ότι το χρονικό διάστημα 1925-1934 ιδιοκτήτες του τσιφλικιού το Κοκκινόλογγου ήταν κάποιοι μη ανταλλάξιμοι μουσουλμάνοι Αλβανοί. Ως εκ τούτου το κτήμα δεν περιήλθε στο Ελληνικό Δημόσιο εκτός από το 1/5 του νομού 2052. ²⁶
Η έκταση του τσιφλικιού του Κοκκινόλογγου, το οποίο κατά το μεγαλύτερο μέρος είναι χειμαδιό, ανερχόταν στις 30. 000 στρέμματα περίπου και περιελάμβανε καλλιεργήσιμες γαίες, βοσκότοπους και δασικές εκτάσεις. Τα όρια του όπως περιγράφονται στο στα συμβόλαια και στα προσύμφωνα έχουν ως εξής: Ιμπλιάκι (τουρκ emlak° κτήματα), Λιβάδι του Παλαιοκάστρου, Λάπατα Μονής Μπουνάσιας (τώρα ανήκει στην Κρανέα Ελασσόνας), Γιάννη πηγάδι, της Αχελινάδας ο λάκος, Παπά Λιβάδια, Περιβολάκι των Μετεώρων, Παπά Λιβάδια Περιβολάκι, Αλατσιά, Σύνορα της Μονής Ανάληψης, δρόμος, χωράφια συκιώτικα, Ιμπλιάκι. Το κτήμα αυτό είχε διαιρεθεί σε 40 τμήματα.
Στην περίοδο 1925-1928 έγιναν 5 μεταβιβάσεις του τσιφλικιού το Κοκκινόλογγου, 4 από τους Αλβανούς ιδιοκτήτες και μία από έναν Έλληνα αγοραστή, τον Ιωάννη Κολοβό, από το Σπήλαιο Γρεβενών που είχε αγοράσει τα 6/40 αντί 110. 000 δραχμών το 1922.
Τα 13/40 αγοράστηκαν με το υπ' αρ. 24986/15. 12. 1925 συμβόλαιο του συμβολαιογράφου Λαρίσης Πανταζή Μουλούλη από 99 γεωργοκτηνοτρόφους του Μαυρελίου της Καλαμπάκας αντί 700. 000 δραχμών. Σε αυτό το συμβόλαιο συμπεριελήφθηκε η εξής αναφορά: το 1/5 των 13/40 διεκδικείται από το ελληνικό δημόσιο, βάσει του νόμου 2052.
Εκτός αυτού τότε από τους αλβανούς ιδιοκτήτες με τα υπ' αρ.:
α) 8929/3. 12. 1925, β) 8981/16. 12. 1925, γ) 8999/21. 12. 1925 προσύμφωνα του συμβολαιογράφου της Ελασσόνας Περικλή Γαρδίκη, τα οποία μετατράπηκαν αργότερα σε οριστικά συμβόλαια και δ) από Ιωάννη Κολοβό με το υπ' αρ. 11106/18. 5. 1928 συμβόλαιο επίσης του Περικλή Γαρδίκη, αγοράσθηκαν τα 17/40 αντί συνολικού αντιτίμου 572. 000 δραχμών από τους κάτωθι 104 γεωργούς και κατοίκους της Συκέας (οι πρώτοι 72 είναι αυτοί που αγόρασαν με τα 3 πρώτα προσύμφωνα από τους Αλβανούς ιδιοκτήτες. Φαντάζομαι τη συγκίνηση των συγχωριανών μου, όταν ακούσουν τα ονόματα των προγόνων τους):
1) Αγριόδημος Γεώργιος Ευθ. 2) Αγριόδημος Δημήτριος Ευθ. 3) Αγριόδημος Δήμος Ευθ.
4) Ανδρόνικος Αθανάσιος Δημ. 5) Ανδρόνικος Ανδρώνης Δημ. 6) Βάλλας Αθανάσιος Ευαγ.
7) Βάλλας Χρήστος Ευαγ. 8) Βάμπος Αθανάσιος Ιωαν. 9) Βάμπος Παναγιώτης Ιωαν.
10) Βάμπος Στέργιος Ιω. 11) Βασιλόπουλος Βασίλειος Δη. 12) Βασιλόπουλος Κωνσταντίνος Νι.
13) Ευαγγελόπουλος Νικόλαος Αθαν. 14) Καλαμπούκας Βασίλειος Κών. 15) Καμζέλας Δημήτριος Νικ.
16) Καμζέλας Ιωάννης Νικ. 17) Καμζέλας Νικόλαος Χρ. 18) Καραΐσκος Δημήτριος Αστ.
19) Καρασίμος Αριστείδης Γεω. 20) Καρασίμος Δημήτριος Αστ. 21) Καρασίμος Δημήτριος Ιωά.
22) Καρασίμος Ηλίας Ιωάν. 23) Κατσαράς Παναγιώτης Κω. 24) Κατσιαρίμπας Ευθύμιος Γεωρ.
25) Κατσιγιάννη Δέσπω, χήρα Κών. 26) Κατσιγιάννης Ευάγγελος Νικ. 27) Καψάλης Δημήτριος Γεωρ.
28) Καψάλης Νικόλαος Γεωρ. 29) Κοσύφης Ευθύμιος Αθαν. 30) Κουτιλιάγκας Γεώργιος Κών.
31) Κουτιλιάγκας Χρήστος Κών. 32) Κυρίτσης Δημήτριος Ιω. 33) Κυρίτσης Θεόδωρος Ιω.
34) Κυρίτσης Κωνσταντίνος Ιωαν. 35) Λάζος Γεώργιος Αντ. 36) Λάζος Εμμανουήλ Αντ.
37) Λάζος Ιωάννης Αντ. 38) Λιανός Παναγιώτης Ιω. 39) Μαλίτσας Χρήστος Ιω.
40) Μπαλιάκος Βασίλης Δημ. 41) Μπαλιάκος Ηλίας Δημ. 42) Μπαντός Ιωάννης Αντ.
43) Μπαντός Ιωάννης Κών. 44) Μπαργιώτας Κωνσταντίνος Παν. 45) Μπαργιώτας Παναγιώτης Γεωρ.
46) Νικολαΐδου Μαρία, κόρη Γεω. 47) Νταρής Κωνσταντίνος Γεωρ. 48) Ξεσφίγγης Ηλίας Χρ.
49) Ξεσφίγγης Θωμάς Χρ. 50) Πάγκος Αντώνιος Στερ. 51) Πάγκος Νικόλαος Δημ.
52) Παληγιάννης Ιωάννης Νι. 53) Παπαευαγγέλου Θεόδωρος Ευ. 54) Παπακώστας Χρήστος Νι.
55) Παπανικολάου Παναγιώτης Μανιάς 56) Πετσέτας Αντώνιος Αθ. 57) Πετσέτας Γεώργιος Αθ.
58) Πρεκατέ Παγώνα, χήρα Σπ. 59) Σαλιακούρας Κωνσταντίνος Δη. 60) Σαμπάκος Γεώργιος Αθ.
61) Σβάρνας Γρηγόριος Νικ. 62) Σβάρνας Νικόλαος Ιω. 63) Σίμος Αστέριος Σίμου
64) Σπανός Ιωάννης Βασ. 65) Στεργιούλας Ιωάννης Γε. 66) Τάχατος Νικόλαος Κών.
67) Τσεκούρας Δημήτριος Παν. 68) Τσιλελής Πέτρος Στερ. 69) Τσούκας Γεώργιος Ιω.
70) Φώτης Κωνσταντίνος Αν. 71) Χασιώτης Βασίλειος Ιω. 72) Χασιώτης Δημήτριος Χρ.
(οι υπόλοιποι 32 αναφέρονται στο 4ο συμβόλαιο και αγόρασαν από τον Ιωάννη Κολοβό)
1) Αγριόδημος Κωνσταντίνος Ευθ. 2) Ανδρώνη Μεταξού, χήρα Αθ. 3) Βαμπος Αθανάσιος Δημ. 4) Βασιλόπουλος Δημήτριος Νικ. 5) Γράβαλος Νικόλαος Δημ. 6) Δάρης Ανδρέας Κών.
7) Δάρης Ιωάννης Δημ. (ο παππούς μου) 8) Δεσπούλης Ξενοφών Αναστ. 9) Ευαγγελόπουλος Ευάγγελος Αθ.
10) Καραλής Ζήσης Ευθ. 11) Καρασίμος Αθανάσιος Δη. 12) Καρασιμος Δημοσθένης Ιω.
13) Καρασιμου Μαρία σύζ. Στερ. 14) Κατσαράς Ανδρέας Κών. 15) Λιόλιος Κωνσταντίνος Ασ.
16) Μάνης Δημήτριος Γεω. 17) Μιχαλές Μιχαήλ Κών. 18) Μπαργιώτας Περικλής Ιω.
19) Νίκου Ανδρέας Ανασ. 20) Νταούλα Μαρία, χήρα Αθ. 21) Παλάντζας Ιωάννης
22) Παπαϊωάννου η Παπανικολάου Γεώργιος Δημ. 23) Παπακώστας Δημήτριος Ν. 24) Παπακώστας Ιωάννης Νι.
25) Πετσέτας Αθανάσιος Γεω. 26) Πετσέτας Νικόλαος Ανδ. 27) Πιτσιγγιώτης Νικόλαος Κών.
28) Σίμος Βασίλειος Σίμου 29) Σουλιώτης Παναγιώτης Ι. 30) Ταχατος Χρήστος Κών.
31) Τζιώρας Αθανάσιος Ιω. 32) Χασιώτης Γεώργιος Δημ.
Από αυτά που αναφέραμε προκύπτει ότι οι Αλβανοί ιδιοκτήτες πούλησαν τα 30/40 του κτήματος. Για τα υπόλοιπα 10/40 δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία. Από μία επιστολή του δικηγόρου Δήμ. Καζάκη προς τον συμβολαιογράφο για την παροχή στοιχείων προκύπτει ότι και τα υπόλοιπα 10/40 ανήκαν και αυτά σε αλβανούς των ίδιων οικογενειών, διεκδικούμενα από το ελληνικό δημόσιο, βάσει του νόμου 2052. Μάλιστα η Εθνική Τράπεζα αναφέρεται ως διαχειρίστρια της ανταλλάξιμης περιουσίας.
Επίλογος.
Από αυτά που αναφέραμε στην αρχή, τεκμαίρεται με βεβαιότητα πως ο οικισμός της Συκέας ανήκει στην ύστερη βυζαντινή εποχή (1261-1453). Όπως υπάρχει και η βεβαιότητα πως η περιοχή της Παλιάσκας (Παλιάς Συκιάς) εκατοικείτο από την αρχαιότητα. Και ίσως υπήρχε αρχαίος οικισμός στην περιοχή Καστρί (από τα μισογκρεμισμένα τείχη που βρεθήκαν στο σημείο) πίσω από τον λόφο Στούμπες, 2 χλμ νότια από το σημείο που βρίσκεται τώρα ο οικισμός Παλιάσκα. Θέλω να εξάρω την προσπάθεια του σπουδαιότερου πνευματικού ανθρώπου της Συκεας, καθηγητή Ανδρώνη Ανδρόνικου με αναφορές, στοιχεία και ευρήματα στην περιοχή μας, που έχουν ιδιαίτερη ιστορική σημασία για το χωριό μας και χρήζουν περαιτέρω διερεύνησης από τους μελετητές καθώς η περιοχή μας δεν έτυχε αρχαιολογικής ερευνάς, ενώ θα έπρεπε.
Αξιοσημείωτο δε από τα στοιχειά που παρουσιάστηκαν, είναι: α) πως σημαντικός και μεγάλος για την περιοχή της Ελασσόνας ήταν ανέκαθεν ο οικισμός της Συκέας, ενώ και αυτός της Παλιάσκας, υπήρξαν περίοδοι, που γνώρισε ακμή και β) καθ' όλη την διάρκεια της Τουρκοκρατίας οι 2 οικισμοί υπήρξαν αμιγείς Ελληνοχριστιανικοί, όπως αναφέρεται στα έγγραφα και φανερώνεται από τα ονόματα, ενώ τη δομή της Συκέας τη στηρίζουν οι ίδιες οικογένειες για πάνω από 100 χρόνια!
Θέλω να ευχαριστήσω την Ιερά Μητρόπολη Ελασσώνος, τον Δήμο Ελάσσονος, την Εφορεία Αρχαιοτήτων Λαρίσης και τον Όμιλο Φίλων Θεσσαλικής Ιστορίας και τον κο Βαγγέλη Τσακνάκη για την διοργάνωση αυτού του σημαντικού συνεδρίου και την δυνατότητα και τιμή που μου έδωσαν, να ευρίσκομαι ενώπιον σας. Τέλος ευχαριστώ τον διδάσκαλο διδασκάλων κο Κώστα Σπανό, για τη μεγάλη βοήθεια που προσέφερε και το σπουδαίο πνευματικό έργο που επιτελεί στα θεσσαλικά δρώμενα.
ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ:
1) Σταματελάτος, Μιχαήλ· Βάμβα-Σταματελάτου, Φωτεινή (2006). Γεωγραφικό Λεξικό της Ελλάδας. Αθήνα: Ερμής. σελ. 733.
2) Κώστας Σπανός, "Η Περραιβία του 1858 κατά τον Leon Heuzey, ανάτυπο από την Περραιβία, Θεσσαλονίκη 1978, 15.
3) Melek Delilbasi -Muzaffer Arikan, Hicri 859 . Sureti defteri sancaki Tirhala, Ankara 2001, σ. 41.
4) Οι πληροφορίες αυτές αναφέρονται στο απογραφικό κατάστιχο το 1454/1455 το σχετικό φύλλο, που μου έστειλε μεταφρασμένο ο Κώστας Σπανός, στον οποίον εκφράζω τις ευχαριστίες μου.
5) Melek Delilbasi -Muzaffer Arikan, ο.π. σ. 42.
6)Levent Kayapinar- Ayse Kayapinar, "30 οικισμοί της Ελασσόνας στην απογραφή των Οθωμανών του 1506, ΤΤ 36", Θεσσαλικό Ημερολόγιο, τ. 76 (2019) σ. 18.
7) Levent Kayapinar- Ayse Kayapinar, ό. π., σ. 17.
8) Βασίλης Σπανός, "Οι οικισμοί της επαρχίας Ελασσόνας στο οθωμανικό κατάστιχο TD 101 του 1521", Θεσσαλικό Ημερολόγιο, τ. 74 (2018) σ. 13.
9) Βασίλης Σπανός, ό. π., σ. 12.
10) Eλ. Αγγελομάτη-Τσουγκαράκη "Το φαινόμενο της ζητείας κατά την μεσοβυζαντινή περίοδο", Ιόνιος Λόγος, Α (Κέρκυρα 2007), σ. 247, 292-293.
11) Γιώργος Μπαλής, "Ένα έγγραφο ζητείας υπέρ της Μονής του Αγίου Δημητρίου (Βελέτσικο) της Τσαριτσάνης (1875)", Θεσσαλικό Ημερολόγιο, 73 (2018), σ. 96.
12) Ευάγγελος Τσακνάκης, "Οι οικισμοί της Ελασσόνας σε ένα ταξίδι ζητείας στα μέσα του 18ου αιώνα", Θεσσαλικό Ημερολόγιο, τ. 76, (2019) σ. 193-224.
13) Γ. Σωτηρίου "Βυζαντινά μνημεία της Θεσσαλίας ΙΓ' και ΙΔ' αιώνος. Αι Μοναί των Μετεώρων", ΕΕΒΣ, Θ (Αθήναι 1932) σ. 386-387.
14) Κώστας Σπανός, "Ένα μετεωρίτικο χειρόγραφο του 18ου αι.. Συμβολή στη μελέτη των θεσσαλικών τοπωνυμίων των ονομάτων και των επωνύμων", Θεσσαλικό ημερολόγιο, τ. 8 (1985) σ. 17-46.
15) Γιώργος Μπαλής, ό. π., σ. 95.
16) Κώστας Σπανός, "Πρόθεση της μονής Αναλήψεως Ελασσόνας, οι οικισμοί και τα ονόματα των αφιέρωτών τους (Νέα στοιχεία για την πατρίδα του Ιωσήφ των Ρωγών), (1803), Θεσσαλικό Ημερολόγιο, τ. 64, (2013), σ. 307-309.
17) Γιάννης Δαρής, ο ηγούμενος της Μονής Αναλήψεως Συκέας και εμψυχωτής των Ελεύθερων Πολιορκημένων, Επίσκοπος Ρωγών και Κοζυλης, Ιωσήφ, Εν Ολύμπω, τ. 23, (2022), σ.7-8.
18) Κώστας Σπανός, ό. π., σ. 314-316.
19) Κώστας Σπανός, ό. π., σ. 323, 330-331.
20) Χρήστος Καφφές, "Ο οικισμός της ύστερης βυζαντινής εποχής, Παλιά Συκιά της Βερδικούσιας", Θεσσαλικό Ημερολόγιο, τ. 59, (2011), σ. 43-44.
21) Melek Delilbasi -Muzaffer Arikan, ό. π., σ. 51-53.
22) Κώστας Σπανός, "Ένα μετεωρίτικο χειρόγραφο του 18ου αι.(...)", Θεσσαλικό Ημερολόγιο 8 (1985), 19 (αρ.25), σ. 46.
23) Σπύρος Ασδραχάς, "Ελληνική Κοινωνία και Οικονομία", "Ερμής", Αθήνα 1982 σ. 137, 139.
24) Γενική Κωδικοποίησης της Ελληνικής νομοθεσίας, εκδόσεις Ζαχαροπούλου, τ. 1, σ. 304.
25) Χρήστος Παπαθεοδώρου, "Οι μουσουλμάνοι τσάμηδες". Εστία, φ. 37.817/ 28.06.2017.
26) Φοίβος Καζάκης, "Η πώληση του τσιφλικιού το Κόκκινόλογγου στους κατοίκους της Συκιάς Ελασσόνας και του Μαυρελίου της Καλαμπάκας (1925)", Θεσσαλικό Ημερολόγιο, τ. 53, (2008), σ. 275.
.jpg)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου