Ο ΠΡΙΓΚΗΠΑΣ ΤΗΣ ΚΑΤΑΧΝΙΑΣ (ΑΠΕΙΡΩΤΑΝ)

 

Ο ΠΡΙΓΚΗΠΑΣ ΤΗΣ ΚΑΤΑΧΝΙΑΣ

(ΑΠΕΙΡΩΤΑΝ)

---------

----------

----------

(Αφηγηματικό δοκίμιο για τον "Σταυραητο" της Ελληνικής Λογοτεχνίας.)

---------

-----------

Πολύ ώρα είχε, που στριφογύριζε στο κρεβάτι..

Δεν του κόλλαγε ύπνος.. Αυτές οι σκέψεις.. σαν πουλάκια τιτίβιζαν στο μυαλό του...

Και κουρασμένος να ήταν, πολλές φορές δεν κοιμόταν..

Βασανισμένο παιδί.. Πάντα μες τις δυσκολίες ήταν.. Αλλά δεν το έβαζε κάτω.. Είχε αισιόδοξη διάθεση..

Οι λέξεις, οι εικόνες φτερούγιζαν γύρω του.. και τις υποδεχόταν με χαρά..

Ήταν περασμένα μεσάνυχτα.. Ο Κώστας σηκώθηκε από το κρεβάτι.. Η υπόγεια κάμαρη που έμενε (κάπου κοντά στην Ερμού), γεμάτη υγρασία.. πολλές φόρες του δυσκόλευε και την αναπνοή..

Άναψε ένα κερί.. έκατσε μπροστά σε ένα χαρτί, που είχε αρχίσει να γράφει αποβραδίς..

"Ἀπὸ μικρὸ κι ἀπ᾿ ἄφαντο πουλάκι, σταυραητέ μου,

παίρνεις κορμὶ μὲ τὸν καιρὸ καὶ δύναμη κι ἀγέρα

κι ἁπλώνεις πῆχες τὰ φτερὰ καὶ πιθαμὲς τὰ νύχια

καὶ μέσ᾿ στὰ σύγνεφα πετᾶς, μέσ᾿ στὰ βουνὰ ἀνεμίζεις

φωλιάζεις μέσ᾿ στὰ κράκουρα, συχνομιλᾶς μὲ τἄστρα,

μὲ τὴν βροντὴ ἐρωτεύεσαι,

κι ἀπιδρομᾶς καὶ παίζεις

μὲ τἄγρια ἀστροπέλεκα καὶ βασιλιᾶ σὲ κράζουν

τοῦ κάμπου τὰ πετούμενα

καὶ τοῦ βουνοῦ οἱ πετρίτες."

Λίγες μέρες πριν.. σκυμμένος στα χαρτιά, στο τυπογραφείο, που δούλευε.. πεθύμησε..

Πόσα χρόνια είχε να δει σταυραητο.. να ακούσει τις κραυγές του.. Ήταν στο Συρράκο ακόμη.. Δεν είχε πάει στη Ζωσιμαια Σχολή, στα Γιάννενα...

Έβλεπε τον σταυραητο αγέρωχο, να πετάει πάνω από το χωριό του και να χάνεται στην ομίχλη των Τζουμερκων..

Βούτηξε το φτερό στο μελάνι..

"" Ἔτσι ἐγεννήθηκε μικρὸς κι ὁ πόθος μου στὰ στήθη,

κι ἀπ᾿ ἄφαντο κι ἀπ᾿ ἄπλερο πουλάκι σταυραητέ μου,

μεγάλωσε, πῆρε φτερά, πῆρε κορμὶ καὶ νύχια

καὶ μοῦ ματώνει τὴν καρδιά, τὰ σωθικά μου σκίζει "

Ξαφνικά... εκείνη τη στιγμή, ένιωσε να του χαιδευει το πρόσωπο, αέρας δροσερός.. ερχόταν από τον Λάκμο..

Τον τρύπαγαν οι πευκοβελόνες.. Έβλεπε τις κορφές των ελάτων, να λυγίζουν από το χιόνι..

Ο Κώστας δεν ήταν εκείνη την ώρα στην κάμαρη του.. Έβλεπε στις ράχες να βόσκουν πρόβατα... Άκουγε βελάσματα, άκουγε τα καμπάνια, που είχαν κρεμασμένα τα γίδια στον λαιμό..

Δεν ήταν εκεί στο τραπέζι καθισμένος.. Τον Κώστα, τον πάγωναν χοντρές νιφάδες χιονιού από την Πίνδο.. Ανέβαινε σε γκρεμούς.. Έδιωχνε τους Τούρκους από τα χώματα της πατρίδας του..

Κρύωνε... Έριξε το παλτό στις πλάτες.. Κοίταξε στο πλαϊ.. Είχε την γκλίτσα εκεί.. Χαμογέλασε.. Του την είχε δώσει ένας γέρος Ηπειρώτης μπροστά στ' Ανάκτορα (σημερινή Βουλή)..

--Εσύ είσαι το Ηπειρωτάκι, που γράφεις για τα ρέματα και τα βουνά μας;

Συνέχισε..

" Κι ἔγινε τώρα ὁ πόθος μου ἀητός, στοιχειὸ καὶ δράκος

κι ἐφώλιασε βαθιὰ - βαθιὰ μέσ᾿ στ᾿ ἄσαρκο κορμί μου

καὶ τρώει κρυφὰ τὰ σπλάγχνα μου, κουφοβοσκάει τὴν νιότη. "

Δεν ήταν καλά... Είχε καιρό κάποια συμπτώματα, που τον τρόμαζαν.. Δεν πήγαινε στον γιατρό.. Φοβόταν, όχι αν θα του έλεγε, πως ήταν άρρωστος.. Φοβόταν την θεραπεία και ότι θα έπρεπε να σταματήσει, να κάνει αυτά που του άρεσαν..

Και αυτές οι δουλείες, που έκανε, ήταν ανθυγιεινές... Γενικά το κλίμα τον είχε πειράξει..

Να μπορούσε να πάει στο Συρράκο! Ανήλικος ήταν, όταν έφυγε για τα Γιάννενα.. Του έλειπε το χωριό του.. Αλλά δε μπορούσε.. Οι Τούρκοι τον είχαν επικηρύξει..

Πολλές φορές είχε βήχα επίμονο.. Άλλες, ίδρωνε χωρίς λόγο.. Κάνα-δυο φόρες είχε φτύσει αίμα.. Και είχε αδυνατίσει... Άκουγε ιστορίες για το χτικιό..

Κάτι δεν πήγαινε καλά.. Ήταν σίγουρος..

Έκανε να κλάψει... Αλλά ταυτόχρονα νεύρα σχηματίστηκαν στο πρόσωπό του.. Άρπαξε το φτερό..

" Μπεζέρισα νὰ περπατῶ στοῦ κάμπου τὰ λιοβόρια.

Θέλω τ᾿ ἀψήλου ν᾿ ἀνεβῶ

ν᾿ ἀράξω θέλω, ἀητέ μου,

μέσ᾿ στὴν παλιά μου κατοικία, στὴν πρώτη τὴ φωλιά μου,

Θέλω ν᾿ ἀράξω στὰ βουνά, θέλω νὰ ζάω μ᾿ ἐσένα.

Θέλω τ᾿ ἀνήμερο καπρί,

τ᾿ ἀρκούδι, τὸ πλατόνι,

καθημερνή μου κι ἀκριβὴ νὰ τἄχω συντροφιά μου. "

Η ψυχή του Κώστα ήταν αδούλωτη.. Γεννήθηκε στη σκλαβιά αλλά αναστήθηκε μέσα σε αυτήν.. Δεν τον περιόριζαν οι 4 τοίχοι.. ούτε βέβαια τα όρια της πρωτεύουσας..

Αν ήταν γίγαντας θα αγκάλιαζε όλη την Ήπειρο με τα χέρια του.. Γιατί με το μυαλό και τη ψυχή το έκανε..

Φτερούγισε η καρδιά του στη Ζωσιμαία Σχολή στα Γιάννενα..

Εκεί σε κάποιους περιπάτους στη πόλη είδε την όμορφη Γιαννωτοπούλα, την Ασήμω..

Του άρεσε.. αλλά ντρεπόταν πολύ.. Ήταν και μικρός..

Δυο φορές γύρισε και τον κοίταξε και αυτή.. αυτός έσκυψε το κεφάλι.. Δεν άντεχε..

Πόσες φορές την έφερε στο μυαλό του.. Ήταν η μούσα του, όταν κατέβαινε ο χείμαρρος της έμπνευσης.. Μάλλον δύσκολα θα την ξανάβλεπε..

Αλλά θυμόταν και τη μορφή της μητέρας του, που την έχασε όταν ήταν 12 χρονών..

Κοίταξε το χαρτί.. Το είχε γεμίσει.. Πήρε άλλο..

" Κάθε βραδούλα, κάθε αὐγή, θέλω τὸ κρύο τ᾿ ἀγέρι

νἄρχεται ἀπὸ τὴν λαγκαδιά, σὰν μάνα, σὰν ἀδέρφι

νὰ μοῦ χαϊδεύει τὰ μαλλιὰ καὶ τ᾿ ἀνοιχτά μου στήθη.

Θέλω ἡ βρυσούλα, ἡ ρεματιά, παλιὲς γλυκές μου ἀγάπες

νὰ μοῦ προσφέρνουν γιατρικὸ τ᾿ ἀθάνατα νερά τους. "

Τον πήραν τα κλάματα.. Ο πόθος του για την πατρίδα, η δίψα για τη ζωή, η λαχτάρα για τη λευτεριά... Διαισθανόταν, ότι δεν θα μπορούσε να τα χορτάσει..

Πως ονειρευόταν, να έρθει εκείνη η ώρα, να δει ελεύθερα τα Γιάννενα.. την Ήπειρο..

Και πόσο ήθελε, να γράψει για αυτό.. Όταν θα χτύπαγαν οι καμπάνες.. Η πρώτη δοξολογία με την ελευθερία.. Ή τα πρώτα ελεύθερα Χριστούγεννα ή Πάσχα..

Δεν θα τα κατάφερνε..

Και τι ήταν ακόμη;

25 χρονών..

Ένα παιδί..

--------

--------

---------

Ο Ηπειρώτης λογοτέχνης Κώστας Κρυστάλλης γεννήθηκε το 1868 στο Συρράκο Ιωαννίνων (Βλαχοχώρι σε υψόμετρο 1200 μ. στο όρος Λάκμος.. Είναι χτισμένο σε απότομη πλαγιά.. Απέναντι είναι τα όρη Τζουμέρκα.. Το ποτάμι Χρουσιας χωρίζει το Συρράκο από τους Καλαρρύτες)..

Ήταν βλάχικης καταγωγής..

Πατέρας του, ο έμπορος Δημήτριος Κρουστάλλης.. Μητέρα του η Γιαννούλα, το γένος Ψαλλίδα..

Ήταν πρώτος από πέντε αδέλφια..

Το 1880 γράφτηκε στην Ζωσιμαία Σχολή στα Γιάννενα.. Την ίδια χρονιά έχασε τη μητέρα του..

Μια χρόνια στη Σχολή δεν τη παρακολούθησε για λογούς υγείας.. Από τότε φαινόταν, ότι είναι φιλάσθενος..

Το 1887 (19 χρόνων) δημοσίευσε το ποίημα" Άι Σκιαί του Άδου ", που εξυμνούσε τους εθνικούς αγώνες και τους ήρωες του 21.. Εξαιτίας αυτού και καθώς τα Γιάννενα ήταν τουρκοκρατούμενα, διώχθηκε από τις τουρκικές αρχές.. Καταδικάσθηκε ερήμην σε 25 χρόνια εξορία στην Βαγδάτη..

Ο ευηπόληπτος πατέρας του, μεσώ των γνωριμιών του.. με τη βοήθεια του πολιτικού (και ευεργετημένου από τον Δημήτρη Κρουστάλλη) Σπυρίδωνα Λάμπρου.. τον φυγάδευσε με περιπετειώδη τρόπο στην ελεύθερη Αθήνα το 1889..

Εκεί ο Κώστας, για λόγους ασφάλειας άλλαξε το επίθετο του από Κρουστάλλης σε Κρυστάλλης..

Όλοι οι ευεργετημένοι από τον πατέρα του, που ζούσαν στην Αθηνά, γύρισαν την πλάτη στον Κώστα..

Αλλά ήταν και αυτός παλληκάρι.. Δεν κάθησε στα αυγά του, να παριστάνει το αρχοντόπουλο στα Γιάννενα..

Εργάστηκε υπό δύσκολες συνθήκες..

Στο υπόγειο τυπογραφείο Παπαγεωργίου της οδού Οφθαλμιατρείου (νυν Εδουάρδου Λω) ως στοιχειοθέτης..

Στο περιοδικό" Εβδομάς "ως συντάκτης..

Στην εγκυκλοπαίδεια" Μπαρτ και Μπεκ "ως λημματογράφος..

Και τέλος ως υπάλληλος στα εκδοτήρια των Σιδηροδρόμων Πελοποννήσου..

Τα λεφτά που έβγαζε ήταν λίγα.. και αναγκαζόταν να μένει σε ανήλιαγα υπόγεια..

Παράλληλα ξενυχτούσε διαβάζοντας και γράφοντας..

Η μόνη του χαρά.. η ποίηση, η μελέτη.. και κάποιες εκδρομές στην Πάρνηθα, οπού ξεχνιόταν..

Τα έργα του..

Ποιητικές συλλογές:

-Άι Σκιαί του Άδου (1887)

-Τὸ ἐπύλλιον (1889)

-Ο Καλόγηρος της Κλεισούρας του Μεσολογγίου (1890)

(Πριν κατεβεί Αθηνά αυτά)

- Αγροτικά (1891)

- Ο τραγουδιστής του χωριού και της στάνης (1893)(περιεχέι τον Σταυραητό).

-Γκολφω

-Ψωμαπατης (έμειναν μισοτελειωμένα).

Πεζά και λαογραφικά:

-Οι βλάχοι της Πίνδου (1890)

- Γραμμενοχώρια (1892)

-Τρεις Δρακολίμναι επί των κορυφών της Πίνδου (1892)

-Ο Γάμος της στάνης (1893)

-Το πανηγύρι της Καστρίτσας (1893)

-58 άρθρα στους Γ΄ και Δ΄ τόμους του Ἐγκυκλοπαιδικού Λεξικού των Μπαρτ και Χίρστ (1892 και 1893)

-Τα πεζογραφήματα (1894)

-Vie De Montage.(Εκδόθηκε στο Παρίσι το 1895.. μετά τον θάνατο του).

Έχετε υπ' όψιν, ότι πολλά χειρόγραφα αδημοσίευτα του Κρυστάλλη.. κάηκαν από την σπιτονοικοκυρά του.. όταν αυτή έμαθε (αφού αυτός έφυγε) ότι ήταν φυματικός..

Οι επιρροές..

Οι επιδράσεις που δέχθηκε ήταν αόριστες..

Πιο πολύ θα έλεγα.. από την ψυχή του..

Φαίνεται να επηρεάστηκε όμως και από τα Δημοτικά τραγούδια.. τον Όμηρο, το έργο" Ερωτόκριτος ".. τον Βαλαωρίτη.. αλλά και τους Ρομαντικούς της Αθηναικής Σχολής, με τους οποίους ήρθε μετά σε επαφή..

Ο Κώστας Κρυστάλλης αποτελεί για την Ελληνική Λογοτεχνία ένα ξάφνιασμα:

1) Έγραψε μέσα σε 5 χρόνια (άντε και αλλά 2 χρόνια στα Γιάννενα.. με τις 2 ποιητικές συλλογές).. όσα δεν έγραψαν άλλοι συγγραφείς μέσα σε 50 χρόνια..

2) Περιέγραψε την ύπαιθρο, την Ήπειρο.. τόσο παραστατικά, ανάγλυφα και όμορφα, όσο κανείς άλλος τη δική του πατρίδα.. Και να φανταστείτε, ότι ο Κώστας δε ζούσε εκεί.. Ζούσε στην Αθήνα..

3) Στην Αθήνα εκείνον τον καιρό γνώρισε τους Ρομαντικούς της Αθηναικής Σχολής... Θεωρούσαν οι διανοοούμενοι ότι η Αθηνά είναι ο ήλιος και στέλνει ζέστη και πνεύμα σε όλη την Ελλάδα..

Ο Κρυστάλλης πέτυχε να ανοίξει ένα ρυάκι από την Ήπειρο και να επιβάλλει τη γραφή του..

Λόγος ειλικρινής, αληθινός, δοξαστικός... γεμάτος τιμή, παλληκάρια, αγάπη για την πατρίδα..

Μέχρι τότε η ποίηση ήταν ψευτορομαντική, κλαψιάρικη..

Ήταν ο πρώτος που έγραψε στην Δημοτική.. και χειριζόταν στα έμμετρα άριστα τον δεκαπεντασύλλαβο..

Ο" Τσέλιγκας "πλην της ελληνικής γλώσσας και της μητρικής βλάχικης (χα!) διάβαζε, έγραφε και μιλούσε άπταιστα Γαλλικά και Ιταλικά..

Η συλλογή του" Αγροτικά "(1891) πήρε το 2ο βραβείο στον Φιλαδελφικό Διαγωνισμό.. Το 1ο πήρε ο σπουδαίος Παλαμάς με τα" Ματιά της ψυχής μου ".. αλλά οι αντικειμενικοί είχαν ξεσπαθώσει υπέρ του Κρυστάλλη, ότι αδικήθηκε.. Ο Κώστας τότε ήταν 23 ετών! Δεν υπήρχε τριβή μεταξύ τους, καθώς τον είχε σε μεγάλη εκτίμηση..

Ο Παλαμάς έγραψε και ένα ποίημα για αυτόν..

" Στη δόξα του Κρυστάλλη "

(απόσπασμα)

" Κρυστάλλη, το τραγούδι σου στέκουν το ηχολογάνε

και του καιρού το πέρασμα και των ωρών οι γύροι,

και το κρατάν αχάλαστο και το κοιτάνε ως να ’ναι,

στο κύμα απάνου του ρυθμού, της Άρτας το γιοφύρι. "

Μην απορείτε, που ασχολιόταν τότε ο κόσμος με την ποίηση.. Δεν έβλεπε τηλεόραση... Μαζεύονταν και διάβαζαν ποιήματα και πεζά.. απαγγέλοντας..

Ο Κρυστάλλης ήταν στενός φίλος του λογοτέχνη και συνομιλήκου Μιχαήλ Μητσάκη.. ο οποίος αργότερα έγραψε στη μνήμη του το μυθιστόρημα" Ο τσέλιγκας "..

Γράφει ο Δημήτρης Ταγκόπουλος.. συγγραφέας και εκδότης του περιοδικού" Νουμάς "(σημείο αναφοράς στα λογοτεχνικά πράγματα τότε):

Ο Κρυστάλλης είχε έντονη τη ντοπιολαλιά.. σε σημείο να τον ειρωνεύονται αρκετοί..

Ακόμη και ο φίλος του, ο Μιχάλης τον πείραζε γι' αυτό.. Ο Κρυστάλλης όμως δε παρεξηγούσε.. Σεμνό παιδί.. χωρίς να μιλά πολύ.. και συνήθως κοιτούσε προς τα κάτω.. Είχε και μουστάκι τσομπανίστικο..

Όταν σύστησε ο Μητσάκης, τον Κρυστάλλη στον Ταγκόπουλο, στο σπίτι του.. στην οδό Αλωπεκής, στο Κολωνάκι.. είπε:

--Ο αρχιτσέλιγκας του στίχου. Έχει κο­πάδια στίχους και τους σαλαγάει στα ποιητικά του τα μαντριά!

Απάντησε ο Κώστας σεμνά:

--Πως και δεν έχου, Μίχου!

Μια άλλη μέρα.. ο Ταγκόπουλος τους απήγγειλε ένα ποίημα του:" Ο πόθος "...

Το βλαχάκι στραβομουτσούνιασε:

--Αρρωστιάρικος πόθος! Εσείς, που ζείτε στις πολιτείες, τέτοιους πόθους έχετε πάντα!

Ο Ταγκόπουλος πειράχθηκε:

- Αμέ σεις που ζείτε στις στρούγκες και στα μαν­τριά τι πόθους έχετε;

-- Θα σι πω σι λίγες μέρες.

Ήρθε η ώρα.. και τους απήγγειλε τον" Σταυραητό "..

Έμειναν, λέει, με το στόμα ανοικτό.. και τους έφευγαν τα σάλια..

Είπε ο Μητσάκης:

--Κώτσιο.. τι ήταν αυτό τώρα;

Ο Ταγκόπουλος ρωτούσε να μάθει, τι σήμαιναν κάποιες λέξεις της Ηπειρωτικής διαλέκτου, που χρησιμοποίησε..

Το βλαχόπουλο δεν τους έδινε καμμιά σημασία... Δεν απαντούσε.. Φούσκωσε και αυτός εκείνη τη στιγμή.. από έναν ελιτισμό.. σαν αυτόν που αντιμετώπιζε όλον τον καιρό..

Και για να αφήσω για λίγο εγώ, το λόγιο ύφος.. και να το κάνω λιανά..

Ήταν, σαν να τους έλεγε:" Άντε και γα.......... "

Ο Κώστας έζησε γνωρίζοντας, ότι η Τέχνη είναι μια Ασκητική.. Έχει ψυχικό πόνο.. αλλά και σωματικό.. Είναι, όπως όταν μια γυναίκα γεννάει το παιδί της..

Προσωπικά εγώ.. θεωρώ, ότι ο Κρυστάλλης ήταν μια έκπληξη, ένα θαύμα της φύσης.. όχι μόνον σαν λογοτέχνης.. αλλά και σαν άνθρωπος..

Δεν έτυχε της προβολής που άξιζε.. Σπάνια συναντούσες έργα του στα Σχολεία..

Εγώ μελέτησα το έργο του και ήρθα σε επαφή με αυτό το φαινόμενο.. με προσωπική μέριμνα.. στα χρόνια του Πανεπιστημίου..

Αν δεν ήμουν Θεσσαλός.. θα 'θελα να ήμουν Ηπειρώτης...

Ο Κώστας Κρυστάλλης.. την ώρα που η πένα του δούλευε σαν πολυβόλο.. άνοιγε νέους λογοτεχνικούς δρόμους και εξέλισσε πιο πολύ την Τέχνη του..

τους πρώτους μήνες του 1894.. η υγεία του επιδεινώθηκε ραγδαία με την φυματίωση (ήταν ανίατος ασθένεια τότε)..

Πήγε στην Κέρκυρα με την ελπίδα να βελτιωθεί.. αλλά πήγε χειρότερα..

Τον μάζεψε η αδελφή του στην Άρτα.. Αλλά τελικά πέθανε.. τη Μεγάλη Πέμπτη, 22-04-1894... 26 χρονών..

Τι ήταν;

Ένα παιδί!

Ετάφη στην Άρτα..

Το μνήμα του κοιτούσε στα Τζουμέρκα.. στο Συρράκο.. για να έρχονται τα πουλιά της Πίνδου, μαζί με τον φίλο του, τον σταυραητό.. να του φέρνουν τα χαμπέρια..