Είχε αρχίσει να νυχτώνει.. Πήραν τον καπετάνιο γρήγορα πάνω στον οντά.. Τον ξάπλωσαν στη φλοκάτη.. Τον είχε βρει η σφαίρα στη μέση.. Είχε πληγωθεί βάρια όμως..
Ο μπλε σκούρος ντουλαμάς του καπετάνιου από τη μέση και πάνω έπαιρνε ένα μαβί χρώμα.. Ήταν το αίμα που άρχισε να βάφει ακόμη και τα κουμπιά, που σχημάτιζαν το τρίγωνο στον θώρακα..
Εκεί μπροστά στον ανήμπορο αρχηγό.. ο Πυρζας, ο Στρατινακης, ο Ντινας είχαν ένα βλέμμα σκοτεινό.. Ο άνθρωπος που μάζεψε την ελπίδα τους και την έκανε στόχο και γλυκιά προσμονή ήταν ετοιμοθάνατος.. Έβλεπαν πως ο πόθος τους για την απελευθέρωση του τόπου τους νύχτωνε.. Όπως νύχτωνε και ο ουρανός έξω.. Όπως νύχτωναν και τα ματιά του Παύλου..
Η Βάνα πίσω από τους άνδρες.. έκλαιγε με ανείπωτη θλίψη.. Έβαζε το ένα χέρι στο στόμα να μη βγαίνει ο θρήνος.. με το άλλο έσφιγγε ένα φλουρί.. πού της είχε δώσει πριν, αυτός ο άγγελος της λευτεριάς..
Και ας ήταν μόνο κάποιες ώρες που είχε δει πρώτη φορά τον Παύλο.. Αλλά πόσες φόρες της είχε πει ο πατέρας της και είχε περιγράψει, τον νεαρό Αξιωματικό που έστειλε κρυφά το Ελληνικό κράτος να μας ελευθερώσει από τους Τούρκους.. και κυρίως να διώξει τη βουλγάρικη σαπίλα.. τους άθλιους κομιτατζήδες..
Την ίδια μέρα νωρίς το μεσημέρι ήταν με την αδελφή της, την Χριστίνα στο σπίτι.. Ο πατέρας τους έλειπε..
Η πόρτα ξαφνικά χτύπησε δυνατά και μια τρομάρα πήρε τα ματιά τους.. Η Χριστίνα έπιασε το τουφέκι και πήρε θέση απέναντι από την πόρτα..
Μίλησε η Βάνα:
--Ποιος είναι;
Απαντούσε ο Πυρζας:
--Έλληνες είμαστε.. Ανοίξτε μας!
--Και τι ζητάτε;
--Μας έχουν πει να έρθουμε σε σας..
Η Βάνα κοίταξε από μια μικρή τρυπά της πόρτας.. και το πρόσωπο της έλαμψε..
--Χριστίνα, είναι ο καπετάν Ζεζας!
--Και συ που τον ξέρεις;
--Τόσες φόρες μας μίλησε ο πατέρας.. Αυτός είναι!
Η Βάνα δεν περίμενε την έγκριση.. Άνοιξε αμέσως την πόρτα..
--Περάστε! Καλωσορίσατε!
Περάσαν οι τρεις πρώτοι, σαν τα γίδια, χωρίς να χαιρετήσουν.. Τελευταίος μπήκε ο Παύλος.. Μαθημένος από την αστική ευγένεια έκλινε το κεφάλι του στην Βάνα..
Η Βάνα σκίρτησε.. Πρώτη φορά το έβλεπε αυτό.. Αυτά που διάβαζε σε βιβλία για την Αθηνά και την ελεύθερη πατρίδα, ήταν μπροστά στα ματιά της.. Οι κάλοι τρόποι, ο σεβασμός.. Καμμια σχέση με την αγριότητα που βασάνιζε αυτά εδώ τα ταπεινά μέρη.. Αυτός ο άγγελος, αυτός ο ήρωας φέρνει τον άνεμο της ελευθερίας.. Και πόσο όμορφος ήταν μέσα στον περήφανο μακεδονικό ντουλαμα.. Πολύ καλύτερος, απ' ότι τον περιέγραψε ο πατέρας της.. Τον είχε ήδη ερωτευτεί..
--Χαίρω πολύ! Είμαι ο Μίκης Ζεζας..
Ίσα που κατάφερε να απαντήσει:
--Έμενα με λένε Βάνα..
Κάθισαν.. Τους έφεραν ζεστό νερό να πλυθούν και φαγητό..
Είπε ο Παύλος:
--Βάνα, τα ξημερώματα θα φύγουμε.. Έχουμε μια συνάντηση εδώ κοντά..
--Το ξέρω.. Θα σας περιμένουν ο Καουδης με τον Κύρου..
Ο καπετάνιος έβγαλε μια λίρα από το κεμέρι του..
--Βάνα, σας ευχαριστούμε! Πάρε αυτό να το μοιραστείς με την αδελφή σου..
Το κορίτσι μόλις πήρε τη λίρα, ακούμπησε το χέρι στα στήθια της.. Αυτό δεν ήταν δώρο.. Ήταν φυλαχτό..
Αλλά τώρα ο Παύλος ψυχορραγούσε..
Φώναξε τον Πύρζα:
--Νίκο, πού είσαι;
Έβγαλε το σταυρό του απ 'το λαιμό και είπε:
--Τον σταυρό να τον δώσεις στη γυναίκα μου και το τουφέκι, όπως σου είπα, του γιου μου, του Μίκη και να τους πεις, ότι το καθήκον μου το έκαμα..
Έβγαλε το πορτοφόλι με τις φωτογραφίες των παιδιών του και ξεζώστηκε. Τότε φάνηκαν αίματα και έπεσαν λίρες κατά γης, γιατί είχε τρυπήσει το κεμέρι του η σφαίρα. Άρχισε να πονεί ο Παύλος κι έλεγε:
--Σκοτώστε με παιδιά, πώς θα μ' αφήσετε στους Τούρκους;
Όσο περνούσε η ώρα και πονούσε δυνατότερα..
Ύστερα είπε με δυνατή φωνή: --Νίκο, εσύ πώς θα με αφήσεις;
Ο Πύρζας γονάτισε και τον εφίλησε στο μέτωπο και του είπε:
--Κοντά σου είμαι, καπετάνιε, δεν σε αφήνομε..
Και τα χείλη του Παύλου ήταν ψυχρά.
--Πονώ.. Μίκη.. Ζεζα..
Φώναζε τα παιδιά του..
Και πάλι έλεγε:
--Σκοτώστε με!
Δε μπορούσε πια να κουνηθεί από τη θέση του..
--Εσείς θα συνεχίσετε.. Δεν θα σταματήσετε, αν δεν διώξετε τους δολοφόνους από τη Μακεδονία.. Βούλγαρος να μη μείνει! Αξίζει να πεθαίνεις για τη Μακεδονία, αξίζει για την Ελλάδα..
Τα παιδιά του δεν τα ονόμαζε πια.. Είχε ξεψυχήσει..
Αυτό το θλιβερό βράδυ της 13/10/1904.. ο νυχτωμένος ουρανός της Καστοριάς, εδώ πάνω από τη Στατιστα.. παράξενα είχε βγάλει όλα του τ' αστερία, λες και ήθελε να φωτίσει ένα μονοπάτι.. Όπως ο θάνατος του ανθυπολοχαγού Παύλου Μελά φώτισε το μονοπάτι της λευτεριάς..
«O θάνατος του είναι ζωή στους κουρασμένους από τη μετριότητα του κόσμου.
Ο θάνατος του ανασταίνει τους κοιμισμένους, ταράζει τούς μαργωμένους, δυναμώνει τους αδύνατους, δροσίζει τους διψασμένους, ο θάνατος του Νέου, ο θάνατος του Ωραίου ο θάνατος του Αντρείου.
Ψυχή, ψυχή ωραία, γλυκιά πενταπάρθενη που ερωτεύτηκες το θάνατο δίδαξε μας, ω, μάθε μας να μη πονεί και να μην καίει το αντίκρισμα της αγωνίας σου, ψυχή ωραία πενταπάρθενη.
Μη λησμονήτε ποτέ το θάνατο του Παλληκαριού, αλλά προ πάντων μη λησμονήτε τη ζωή του, τον ενθουσιασμό του δηλαδή και τη δύναμη και την τόλμη, μη λησμονήτε και την ιδέα που για κείνη δούλεψε και υπόφερε, ούτε την πανώρια χώρα όπου εσκοτώθη, γιατί και η ιδέα εκείνη και η χώρα θέλουν πολλούς ακόμα Ήρωες».
Ίων Δραγούμης "Ίδας".
------
------
Γεννημένος στην πορφύρα της Μεγαλης Ιδέας.
-------
------
Ο Παύλος Μελάς γεννήθηκε στη Μασσαλία, πόλη της νότιας Γαλλίας, στις 29 Μαρτίου του 1870. Ήταν ένα από τα επτά παιδιά της Ελένης Βουτσινά, κόρης εύπορου Κεφαλλονίτη εμπόρου από την Οδησσό, και του Ηπειρώτη έμπορου Μιχαήλ Μελά, γόνου σημαντικής εμπορικής οικογένειας, η προέλευση της οποίας στις αρχές του 18ου αιώνα εντοπίζεται στην παλιά Πογδοριανή (Παρακάλαμος), όπου διασώζονται ερείπια πύργου των Μελάδων. Η οικογένεια του Μελά εγκαταστάθηκε στην Αθήνα το 1874, σε ένα κτήριο της οδού Πανεπιστημίου, που σήμερα αποτελεί το μεγαρο της Αθηναϊκής Λέσχης. Ο πατέρας του Μελά, που, όπως και άλλοι Έλληνες επιχειρηματίες της διασποράς, μετέφερε τις επιχειρήσεις του και εγκαταστάθηκε επίσης στην Αθήνα το 1876, είχε ενστερνιστεί το όραμα της Μεγάλης Ιδέας, της διεύρυνσης των συνόρων του ελληνικού κράτους ώστε να συμπεριλάβουν όλες τις περιοχές όπου κατοικούσαν Έλληνες.
Στη Μασσαλία είχε δώσει στον Παύλο το όνομα ενός προγόνου του που είχε σκοτωθεί στην έξοδο του Μεσολογγίου, ενώ στην Αθήνα ανέπτυξε φιλανθρωπική και εθνική δράση.. και το 1878 έγινε ταμίας της "Εθνικής Άμυνας', μιας οργάνωσης που υποστήριζε αλυτρωτικές κινήσεις στην Ηπειροθεσσαλία και την Κρήτη. Ασχολήθηκε με την πολιτική, το 1890 εκλέχτηκε βουλευτής Αττικής και τον επόμενο χρόνο δήμαρχος Αθηνών. Ο Παυλος μεγάλωσε σε αυτή την ατμόσφαιρα (κάποια στιγμή μάλιστα έτυχε να ανακάλυψει στο σπίτι τους όπλα που προορίζονταν για την Κρήτη) και συχνά φανταζόταν τον εαυτό του ως αντάρτη. Μεταξύ των δύο συνήθων επιλογών για τους γόνους αστικών οικογενειών, δηλαδή της νομικής και των στρατιωτικών σπουδών, ο Μελάς, υπό την επήρεια του οικογενειακού κλίματος επέλεξε τη στρατιωτική σταδιοδρομία.
Το Σεπτέμβριο του 1886 ξεκίνησε την πενταετή του εκπαίδευση στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων στον Πειραιά, απ' όπου αποφοίτησε ως ανθυπολοχαγός
Πυροβολικού τον Αύγουστο του 1891..
----
----
Η Ναταλία από το Βογατσικό.
------
------
Το ίδιο καλοκαίρι γνώρισε τη Ναταλία Δραγούμη, κόρη του καταγόμενου από το Βογατσικό της Μακεδονίας, πολιτικού και πρώην υπουργού Εξωτερικών στις κυβερνήσεις του Χαρίλαου Τρικούπη, Στέφανου Δραγούμη. Ο Μελάς και η Δραγούμη παντρεύτηκαν τον Οκτώβριο του 1892 και απέκτησαν δύο παιδιά, το Μιχαήλ (χαϊδευτικά Μίκης) το 1894 και τη Ζωή (Ζέζα) το 1898. Απέναντι στα παιδιά του ο Μελάς δε δίσταζε να συμπεριφερθεί με αγάπη και με απροσχημάτιστη παιδικότητα ακόμη και ενώπιον άλλων. Η Ναταλία εκτιμούσε την παιδικότητα που χαρακτήριζε τον Μελά και τον στήριζε στις αποφάσεις του..
-----
-----
Το στρατοδικείο και η " Εθνική Εταιρεία".
----
-----
Τον Αύγουστο του 1894 ο Μελάς συμμετείχε μαζί με άλλους 85 αξιωματικούς στην καταστροφή των γραφείων της εφημερίδας Ακρόπολις, που μετά τον αναίτιο ξυλοδαρμό ενός πολίτη από τρεις αξιωματικούς είχε δημοσιεύσει ένα πρωτοσέλιδο άρθρο που κατήγγειλε τον αυταρχισμό τους και αμφισβητούσε τη χρησιμότητα του σώματος των αξιωματικών. Οι στρατιωτικοί παραπέμφθηκαν στο στρατοδικείο, αλλά τα εντάλματα της προφυλάκισής τους έμειναν ανεκτέλεστα και στο στρατοδικείο αθωώθηκαν.
Τον Νοέμβριο δεκατέσσερεις από αυτούς, υλοποιώντας μια ιδέα του ανθυπολοχαγού
Νικόστρατου Καλομενόπουλου, ίδρυσαν την "Εθνική Εταιρεία", μια συνωμοτική οργάνωση νεαρών -αρχικά- αξιωματικών, λογω του αδιεξοδου της ελληνικής κοινωνίας λίγο μετά την πτώχευση του 1893 βρίσκοντας διέξοδο στον αλυτρωτισμό. Ανάμεσα στα πρώτα μέλη της Εταιρείας, με αριθμό μητρώου 25, ήταν ο Μελάς, ο οποίος εκείνη την περίοδο υπηρετούσε στην Χαρτογραφική Υπηρεσία στους Μύλους του
Άργους. Την ευθύνη για την ανάπτυξη της οργάνωσης στην Πελοπόννησο ανέθεσε στον Ιωάννη Μεταξά, που υπηρετούσε στο Ναύπλιο, όπου και ίδρυσε τμήμα της Εταιρείας. Ο πατερας του, Μιχαήλ Μελάς έγινε και αυτός μέλος της Εθνικής Εταιρείας και το 1897 ορίστηκε υπεύθυνος για τη διοργάνωση ενός μεγάλου εράνου της οργάνωσης, που διενεργούνταν για την αγορά όπλων..
----
----
Ο υπέρμετρος ενθουσιασμός και ο ατυχής πόλεμος.
-----
-----
Το καλοκαίρι και το φθινόπωρο του 1896 η Εθνική Εταιρεία είχε ξεκινήσει να αποστέλλει πολυάριθμα σώματα ατάκτων πολεμιστών στη Μακεδονία, αλλά έπαυσε τις δραστηριότητές της μετά την αντίδραση της ελληνικής κυβέρνησης. Στις 31 Ιανουαρίου του 1897 ο Μελάς υπηρετούσε ως αρχιφύλακας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, όταν τον κάλεσαν να επιστρέψει με τους άνδρες του στο στρατώνα του πυροβολικού. Υπό την πίεση της Εθνικής Εταιρείας και ενάντια στη θέληση των Μεγάλων Δυνάμεων, η ελληνική κυβέρνηση είχε αποφασίσει να στείλει εκστρατευτικό σώμα στην Κρήτη για την στήριξη της εκεί επανάστασης. Ο Μελάς απογοητευμένος έμαθε πως η μονάδα του δεν περιλαμβανόταν στο εκστρατευτικό σώμα. Ομως ανακοινώθηκε πως η πεδινή πυροβολαρχία υπό τη διοίκηση του πρίγκηπα Νικολάου, στην οποία υπηρετούσε, θα μετέβαινε στη Λάρισα. Στις 16 Φεβρουαρίου η μονάδα αναχώρησε με πλοίο από τον Πειραιά και έφτασε στη Λάρισα. Από τη Λάρισα πήγε στο Βόλο, απ' όπου με ευθύνη του Μελά και την κάλυψη ανωτέρων του, οργανώθηκε η μετακίνηση με μια αμαξοστοιχία 55 βαγονιών ως τα ελληνοοθωμανικά σύνορα ατάκτων της Εθνικής Εταιρείας που σκόπευαν να εισβάλλουν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία για να προκαλέσουν πόλεμο. Καθώς δεν είχε υπακούσει σε διαταγή του διοικητή του, Νικόλαου Ζορμπά, να επιστρέψει στη Λάρισα, αλλά παρουσιάστηκε με δύο μέρες καθυστέρηση, φυλακίστηκε ως τις 5 Απριλίου. Η αποτυχημένη εισβολή Ελλήνων άτακτων στη Μακεδονία στις 9 Απριλίου έδωσε στην οθωμανική κυβέρνηση την αφορμή που αναζητούσε.. Στις 17 Απριλίου ανακοινώθηκε η διακοπή των διπλωματικών σχέσεων των δύο χωρών και η κήρυξη πολέμου.
Ο Μελάς, πριν την έναρξη του πολέμου, ανέμενε να καταληφθεί η Θεσσαλονίκη, ενώ στα ημερολόγια του εμφανίζεται ενθουσιασμένος από την έναρξη των εχθροπραξιών. Η γρήγορη αρνητική τροπή των πραγμάτων, η άτακτη υποχώρηση του ελληνικού στρατού και η εκκένωση της Λάρισας απογοήτευσαν το Μελά. Καταφερόταν εναντίον των πολιτικών και ανώτερων αξιωματικών (πλην του διαδόχου), τους οποίους θεωρούσε υπεύθυνους για την απουσία ελληνικών νικών. Παρακολούθησε τη μάχη των Φαρσάλων και τη μάχη του Δομοκού. Δύο μέρες αργότερα, στις 7 Μαΐου, το σύνταγμά του στρατοπέδευσε στην Αλαμάνα, αλλά ο γιατρός είδε το Μελά εξαντλημένο και τον έστειλε στη Λαμία. Με τη συνοδεία ενός φίλου του ο Μελάς μετέβη στην Αγία Μαρίνα, όπου ελλιμενίστηκε το πλωτό νοσοκομείο Θεσσαλία, στο οποίο υπηρετούσε ως εθελόντρια νοσοκόμα η σύζυγός του Ναταλία. Μαζί επέστρεψαν στο οικογενειακό του σπίτι στην Αθήνα, όπου παρέμεινε για μία εβδομάδα, και στη συνέχεια ζήτησε και επέστρεψε στη Λαμία. Τον Ιούνιο έλαβε μήνυμα ότι ο πατέρας του ασθενούσε και επέστρεψε στην Αθήνα. Στις 17 Ιουνίου, δυο μέρες μετά την άφιξη του Παύλου, ο Μιχαήλ Μελάς πέθανε περίλυπος για την ελληνική ήττα. Στο φέρετρο του πατέρα του ο Μελάς ορκίστηκε να προσφέρει τη ζωή του στην πατρίδα.
Το 1898 ο Μελάς υπηρέτησε στη Θεσσαλία, αρχικά για την ανακατάληψη των πόλεων από τις οποίες αποχωρούσε ο οθωμανικός στρατός
Τον Ιανουάριο του 1899 ο Μελάς έγινε μέλος του διοικητικού συμβουλίου της Εθνικής Εταιρείας, η οποία αυτοδιαλύθηκε το Δεκέμβριο του 1900 μετά από γενική κατακραυγή για την ήττα του '97 και διαμάχη με την κυβέρνηση για τη διαχείριση των οικονομικών κεφαλαίων της. Ωστόσο, μετά από πρόταση του Μελά και του Νικόλαου Πολίτη, αποφασίστηκε το ΔΣ της Εταιρείας να συνεχίσει να συσκέπτεται για εθνικά ζητήματα «εισηγούμενον αναλόγους λύσεις εις την εκάστοτε Κυβέρνησιν».
-----
-----
Το Βουλγαρικόν Αυτοκέφαλον.
-----
-----
Γύρω στο 1860, οι Βούλγαροι είχαν προβάλλει αξιώσεις για την ίδρυση αυτοκέφαλης Εκκλησίας. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο αρνήθηκε. Όμως οι Βούλγαροι πέτυχαν με την βοήθεια των Ρώσων την έκδοση σουλτανικού φιρμανιού στις 12/3/1870 με το οποίο ιδρύθηκε ανεξάρτητη Βουλγαρική Εξαρχία με έδρα την Κωνσταντινούπολη.
H Εξαρχία θα είχε δεκατρείς αρχιερατικές περιφέρειες στις οποίες δεν υπήρχαν μεγάλες πόλεις εκτός από τη Σόφια.
Το Οικουμενικό Πατριαρχείο αντέδρασε και το 1872,η «Αγία και Μεγάλη Σύνοδος» που συγκλήθηκε στην Κωνσταντινούπολη, κήρυξε τη Βουλγαρική Εξαρχία σχισματική, την κατηγόρησε για «εθνοφυλετισμό», ότι δηλαδή με το σχίσμα δεν επιδίωκε εκκλησιαστική ανεξαρτησία αλλά εθνική επέκταση. Παράλληλα αφόρισε ανώτατους κληρικούς της σχισματικής Εκκλησίας. Ωστόσο, η ίδρυση της Βουλγαρικής Εξαρχίας, είχε σαν αποτέλεσμα οι Χριστιανοί της Μακεδονίας να χωριστούν σε Πατριαρχικούς (δηλαδή Έλληνες) και Εξαρχικούς (δηλαδή Βούλγαρους). Οι Εξαρχικοί ξεκίνησαν αγώνα για να προσελκύσουν, χρησιμοποιώντας κάθε μέσο στην Εξαρχία, κυρίως τους σλαβόφωνους τους οποίους θεωρούσαν Βούλγαρους.
-----
-----
Η Μακεδονία στο στόχαστρο.
----
----
Ο μακεδονικός ελληνισμός και ανάμεσα τους και οι σλαβόφωνοι οι οποίοι στη συντριπτική τους πλειοψηφία είχαν ελληνική εθνική συνείδηση, αντέδρασαν έντονα και αντιστάθηκαν στις βουλγαρικές πιέσεις. Οι Βούλγαροι στράφηκαν με μανία εναντίον τους και τους αποκαλούσαν «Γραικομάνους»..
Με τη Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου (3 Μαρτίου 1878), με την οποία τερματιζόταν ο ρωσοτουρκικός πόλεμος (1877-1878), μεταξύ άλλων, η Βουλγαρία γινόταν αυτόνομη ηγεμονία που εκτεινόταν από την Αχρίδα ως την Μαύρη Θάλασσα κι από τον Δούναβη ως το Αιγαίο. Η σφοδρή αντίδραση όμως της Μεγάλης Βρετανίας και της Αυστροουγγαρίας, οδήγησε σε βαθιά διπλωματική κρίση και, παρά λίγο, σε πολεμική σύρραξη. Αυτή αποφεύχθηκε, χάρη στις διπλωματικές ενέργειες του Γερμανού καγκελάριου Βίσμαρκ, οι οποίες οδήγησαν στο Συνέδριο του Βερολίνου (Ιούνιος – Ιούλιος 1878).
Εκεί, η Βουλγαρία περιορίστηκε σημαντικά εδαφικά και έγινε αυτόνομη υπό την επικυριαρχία του σουλτάνου..
Η Χώρα μας τότε πέτυχε την ενσωμάτωση της Θεσσαλίας (πλην της Ελασσόνας) και της Άρτας (ως το παλιό, θρυλικό γεφύρι) στο ελληνικό κράτος (από το 1881) και την παραχώρηση αυτοδιοίκησης, με Σύνταγμα και αυτονομία στην Κρήτη.
Η Ελλάδα, η Βουλγαρία, η Σερβία ακόμα και η Ρουμανία, επιδόθηκαν τα επόμενα χρόνια σ’ ένα σκληρό αγώνα για τη Μακεδονία. Η χώρα μας, είχε να επιδείξει μια βαριά ιστορική κληρονομιά, που ξεκινούσε από την προκλασική αρχαιότητα και έφτανε ως τα τέλη του 19ου αιώνα. Η Βουλγαρία στηριζόταν στους σημαντικούς πληθυσμούς της στον μακεδονικό χώρο. Η Σερβία, ενθαρρυνόμενη κι από την Αυστροουγγαρία μπορούσε ουσιαστικά να υπολογίσει μόνο στην Άνω Μακεδονία όπου και εκεί όμως οι σερβικοί πληθυσμοί ήταν πολύ μικρότεροι των ελληνικών και βουλγαρικών.
Τέλος, η Ρουμανία περιοριζόταν στην προσπάθεια προσεταιρισμού των βλαχόφωνων καθώς η γεωγραφική παρεμβολή της Βουλγαρίας μεταξύ Ρουμανίας και Μακεδονίας καθιστούσε ανέφικτες οποιεσδήποτε ρουμανικές εδαφικές διεκδικήσεις.
----
-----
Η βουλγαρική απειλή.
----
----
Η Υψηλή Πύλη, ανησυχούσε περισσότερο για τη δυναμική του ελληνισμού στη Μακεδονία παρά για τις οποίες βουλγαρικές κινήσεις. Το 1885, η Βουλγαρία προσάρτησε πραξικοπηματικά την Ανατολική Ρωμυλία. Η Ελλάδα είχε πλέον πειστεί ότι επόμενος στόχος των Βουλγάρων ήταν η Μακεδονία.
Το 1886, ο Βούλγαρος πρωθυπουργός Στέφαν Σταμπούλοφ συγκάλεσε πανεθνική διάσκεψη, η οποία εξέλεξε ως ηγεμόνα τον Φερδινάρδο του Σαξ – Κόμπουργκ σε αντικατάσταση του Αλεξάνδρου Βάτενμπεργκ.
Η αλλαγή αυτή σηματοδοτούσε την επικράτηση σκληρών εθνικιστών στη Σόφια και την παγίωση των μεγαλοϊδεατικών οραμάτων των Βουλγάρων.
Από την άλλη πλευρά, το επίσημο ελληνικό κράτος, αντιδρούσε με ερασιτεχνισμό, αμηχανία και ατολμία.
Παράλληλα, η αδυναμία συντονισμού με τους Μητροπολίτες των μακεδονικών αστικών κέντρων ευνοούσε την εξαρχική διείσδυση.
-----
-----
Τα επαναστατικά κινήματα των Ελλήνων της Μακεδονίας.
-----
-----
Οι Έλληνες της Μακεδονίας, με επαναστατικά κινήματα κορυφαίο από τα οποία ήταν εκείνο του 1878, προσπαθούσαν να αποτινάξουν τον οθωμανικό ζυγό.
Από το 1867 ως το 1887, σημαντική δράση είχε ο Αναστάσης Πηχεών, εκπαιδευτικός. Το 1867 εγκαταστάθηκε στην Καστοριά και ίδρυσε μυστική εταιρεία με σκοπό τη δημιουργία προϋποθέσεων για απαλλαγή από τον οθωμανικό ζυγό.
Το 1887, ο Πηχεών και άλλοι επιφανείς Έλληνες σε Καστοριά, Μοναστήρι, Αχρίδα και Μεγάροβο, συνελήφθησαν από τις οθωμανικές αρχές, δικάστηκαν και καταδικάστηκαν σε ποινές πολυετούς φυλάκισης και εξορίας για ανατρεπτική δράση. Ο Πηχεών εκτοπίστηκε στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Το 1909, μετά την επανάσταση των Νεότουρκων επέστρεψε στην Καστοριά.
----
----
Οι Βούλγαροι συμμορίτες και η ΕΜΕΟ.
-----
-----
Ήδη από τη δεκαετία του 1870, είχε ξεκινήσει ο εκφοβισμός των Ελλήνων της Μακεδονίας από τους Βούλγαρους. Το 1880, βουλγαρικές συμμορίες επέδραμαν στα χωριά της Αχρίδας, του Μορίχοβου, του Νευροκοπίου και των Σερρών, χωρίς να μπορέσει η οθωμανική κυβέρνηση να τις αντιμετωπίσει αποτελεσματικά.
Στην περιοχή του Πιρίν, άρχισαν να συγκροτούνται υπό την επίβλεψη της ΕΜΕΟ (Εσωτερική Μακεδονική Επαναστατική Οργάνωση), πολυμελείς ένοπλες ομάδες με στόχο τις ελληνικές περιοχές της Μακεδονίας.
Η δράση τους ξεκίνησε το 1895. Μετά το 1897 και τον ελληνοτουρκικό πόλεμο, η δραστηριότητα τους εντάθηκε. Τα μέλη των συμμοριών αυτών ονομάστηκαν κομιτατζήδες (άνθρωποι του κομιτάτου) και αποτελούσαν φόβο και τρόμο για τους πατριαρχικούς πληθυσμούς (ελληνόφωνους και σλαβόφωνους). Με την καθοδήγηση της ΕΜΕΟ, συμμορίες με επικεφαλής τους Γκεόργκι Ιβανόφ, Κρίστο Τσερνοπέεφ και Μιχαήλ Πόπετο αρχικά και τον διαβόητο Μήτρε Βλάχου από το χωριό Πλιάτσκα στη συνέχεια, ανέπτυξαν εγκληματική δραστηριότητα στην περιοχή Πρεσπών – Κορεστίων. Άλλες συμμορίες, εννιά τον αριθμό, δρούσαν βόρεια της Θεσσαλονίκης. Φοβερότεροι κομιτατζήδες εκεί, ήταν ο Ατανάς Τσιόπκο και ο Αποστόλ Πέτκοφ. Τέλος στην Ανατολική Μακεδονία βουλγαρικές συμμορίες είχαν αναπτύξει έντονη δράση σε Σιδηρόκαστρο και Μελένικο.
Η προσπάθεια της Βουλγαριας να προσεταιριστεί έλληνες εκπαιδευτικούς και κληρικούς, έπεσε στο κενό. Το 1900, η δράση των κομιτατζήδων είχε γίνει ανεξέλεγκτη. Ανάμεσά τους εξέχουσα θέση, κατείχε ο Βασίλ Τσακαλάροφ.
----
-----
Το Μακεδονικα "αναχωματα": Οι Μητροπολίτες Καστορίας, Γερμανός Καραβαγγέλης και Δράμας, Χρυσόστομος.
----
----
Το 1901, έγινε Μητροπολίτης Καστορίας ο Γερμανός Καραβαγγέλης σε ηλικία μόλις 34 ετών. Βλέποντας την τραγική κατάσταση που βίωναν οι Έλληνες, άρχισε να στέλνει υπομνήματα στο Πατριαρχείο και την ελληνική κυβέρνηση με το ψευδώνυμο Κωνσταντίνος Γεωργίου. Δεν βρήκε όμως ιδιαίτερη ανταπόκριση. Στην Ανατολική Μακεδονία, σημαντική εθνική δράση ανέπτυξε ο Χρυσόστομος, Μητροπολίτης Δράμας και μετέπειτα εθνομάρτυρας Σμύρνης. Από το 1902, που ανέλαβε τη Μητρόπολη, ο Χρυσόστομος με υπομνήματα στο Πατριαρχείο εξήρε το σθένος των Ελλήνων της περιοχής «…ίνα καταστεί η κυρίως Μακεδονία βουλγαρική, απαιτείται αφ’ ενός μεν να στραγγαλισθεί η ιστορία, αφ’ ετέρου δε να εξολοθρευθώσιν τα τρία τέταρτα του πληθυσμού αυτής και να καταστραφώσι όλα τα σχολεία και αι εκκλησίαι».
----
----
Η λαίλαπα των κομιτατζηδων.
----
-----
Μέχρι το τέλος του 1902, υπήρχαν σε όλη τη Μακεδονία περισσότερες από 80 συμμορίες κομιτατζήδων με 3.000 ενόπλους. Ο Βρετανός πρόξενος στο Μοναστήρι Μακ Γκρέγκορ, ενημέρωνε το Λονδίνο ότι η ΕΜΕΟ είχε διανείμει στα εξαρχικά χωριά 40.000 ντουφέκια. Την ίδια εποχή, ο Βρετανός πρόξενος στη Θεσσαλονίκη, έγραφε:
«Κυριότερο όπλο των βουλγαρικών κομιτάτων είναι η δολοφονία. Δεν υποχωρούν μπροστά σε τίποτα. Τα θύματά τους, είναι πρωτίστως οι Έλληνες».
Το 1902, 500 Βούλγαροι με επικεφαλής τον κομιτατζή Τσόντσεφ, εξόρμησαν στα χωριά του Κιλκίς και των Σερρών, προσπαθώντας να ξεσηκώσουν τους κατοίκους τους και να παρουσιάσουν στην Ευρώπη την περιοχή ως επαναστατημένη και προσανατολισμένη στη Βουλγαρία. Η προσπάθειά τους αυτή, δεν είχε σημαντικά αποτελέσματα.
Παρά τη σχετική αποτυχία της «επανάστασης» του 1902, οι Βούλγαροι επέστρεψαν δυναμικότεροι τον επόμενο χρόνο. Στις αρχές του 1903, 3.000 κομιτατζήδες βρίσκονταν στο εσωτερικό της Μακεδονίας. Τον Απρίλιο του 1903, αυτοί προκάλεσαν εκτεταμένες δολιοφθορές στη Θεσσαλονίκη. Ανατίναξαν το γαλλικό ατμόπλοιο «Γκουαλνταλκιβίρ» που ήταν αγκυροβολημένο στο λιμάνι της πόλης, ενώ εξαπέλυσαν ένοπλες επιθέσεις στο κέντρο της.
Στις 20 Ιουλίου 1903, κηρύχτηκε επανάσταση, υπό την ηγεσία του Μπόρις Σαράφοφ. Η δράση των κομιτάτων, ήταν έντονη, κυρίως στη Δυτική Μακεδονία. Έκαψαν μερικά μουσουλμανικά χωριά και στράφηκαν προς το Κρούσοβο (τωρινη πολη των Σκοπιων), μία από τις επάλξεις του Ελληνισμού στον Βορρά.
Εξόντωσαν την τουρκική φρουρά της πόλης και ανακήρυξαν τη «Δημοκρατία του Κρουσόβου». Η οθωμανική διοίκηση, αντέδρασε και ανακατέλαβε τις περιοχές που είχαν πέσει στα χέρια των κομιτατζήδων.
Η δράση των Οθωμανών όμως, στράφηκε κυρίως εναντίον άμαχων Ελλήνων. Το Κρούσοβο παραδόθηκε στις φλόγες. 2.500, Έλληνες στην πλειοψηφία τους, σφαγιάστηκαν. Στις 7 Σεπτεμβρίου 1903, εκτελέστηκαν 35 Καστοριανοί και 2 ιερείς. Περισσότερα από 30 χωριά καταστράφηκαν ολοσχερώς. Η βουλγαρική ιστοριογραφία, ονόμασαν το κίνημα «εξέγερση του Ίλιντεν» (Ίλι ντεν = η μέρα του Ηλία), επειδή εκδηλώθηκε κατά τη μέρα της εορτής του Προφήτη Ηλία (20 Ιουλίου), το 1903.
Στην ευρωπαϊκή κοινή γνώμη πλέον, παγιώθηκε η αντίληψη ότι στα Βαλκάνια υπήρχε ένα εκκρεμές ζήτημα ακόμα: το Μακεδονικό..
----
-----
Εν Ελλάδι πάντες ύπνωττον.."
----
-----
Σε γενικές γραμμές η Ελληνικη πλευρα φοβούμενη τις τουρκικές αντιδράσεις, απείχε από δυναμικές ενέργειες. Η «Εθνική Εταιρεία», που ιδρύθηκε το 1894, έστειλε το 1896 ένοπλα σώματα στη Μακεδονία. Το πρώτο, αποβιβάστηκε στην Πιερία από τη θάλασσα το καλοκαίρι του 1896.
Ο επικεφαλής του, Αθανάσιος Μπρούφας, θεωρείται ο πρώτος νεκρός του μακεδονικού αγώνα, καθώς σκοτώθηκε σε μάχη με οθωμανικά στρατεύματα.
Μετά την ήττα στον πόλεμο του 1897, η κατάσταση ήταν απελπιστική. Γράφει χαρακτηριστικά ο Κωνσταντίνος Μαζαράκης:
«Εν Ελλάδι πάντες ύπνωττον. Εφαντάζοντο ότι ουδένα κίνδυνον διέτρεχεν η χώρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Ότι ακριβώς, διότι ήτο η πατρίς εκείνου, δεν ήτο και δυνατόν να μας διαμφισβητηθεί μίαν ημέραν». Η αθηναϊκή μεγαλοαστική τάξη, αντιμετώπιζε το μακεδονικό ζήτημα «αφ’ υψηλού».
-----
-----
Το "Μακεδονικόν Κομιτατον".
-----
-----
Μόνο μετά την επανάσταση του Ίλιντεν, υπήρξε οργανωμένη κινητοποίηση από την ελληνική πλευρά. Ιδρύθηκε στην Αθήνα, το «Μακεδονικό Κομιτάτο», με πρώτο πρόεδρο τον διευθυντή της εφημερίδας «Εμπρός» Δημήτριο Καλαποθάκη. Στις 15 Αυγούστου 1903, οργανώθηκε στην Αθήνα ένα ογκώδες συλλαλητήριο ως διαμαρτυρία για «…την δια πυρός και σιδήρου ερήμωσιν της Μακεδονίας από παντός του ελληνικού».
Μεγάλη ήταν η συμβολή του Στέφανου Δραγούμη και του γιου του Ίωνα, οι οποίοι κατάγονταν από το Βογατσικό της Καστοριάς. Ο Ίων Δραγούμης, το 1902 τοποθετήθηκε υποπρόξενος στο Μοναστήρι και αμέσως ξεκίνησε την οργάνωση της αντίστασης.
Ο μητροπολίτης Καστοριάς κ.κ. Γερμανός Καραβαγγέλης, κατάφερε να «αποσπάσει» από τους Βούλγαρους τους οπλαρχηγούς Βαγγέλη, Κώττα και Αντώνη Ζώη. Στο προξενείο Θεσσαλονίκης, τοποθετήθηκε το 1904 ο Λάμπρος Κορομηλάς και στο αντίστοιχο των Σερρών, ο Α. Σαχτούρης. Τα προξενεία λειτουργούσαν ως αποδέκτες των αναφορών που έφταναν και στη συνέχεια έστελναν εκθέσεις στην Αθήνα.
Το προξενείο της Θεσσαλονίκης, στελεχώθηκε από αξιωματικούς του Στρατού που εμφανιζόμενοι ως προξενικοί υπάλληλοι, διαμόρφωσαν ένα δίκτυο πληροφοριών στην Κεντρική Μακεδονία.
Γύρω από την οικογένεια Δραγούμη και με πρωτοβουλία του κουνιάδου του Μελά, Ίωνα, δημιουργήθηκε μια οργάνωση με σκοπό την υπεράσπιση του ελληνισμού στη Μακεδονία. Η ιδέα βρήκε μεγάλη απήχηση σε νέους αξιωματικούς και σε αξιωματικούς που είχαν υπάρξει μέλη της Εθνικής Εταιρείας, όπως ο Μελάς. Αξιωματικοί που υπηρετούσαν στη Χαρτογραφική Υπηρεσία Στρατού μετέφεραν στα σύνορα όπλα που κατέληγαν στην Μακεδονία στα χέρια ανθρώπων όπως του Μητροπολίτη Καστοριά Γερμανού Καραβαγγέλη, ο οποίος από τις αρχές του 1902 προσπάθησε να διαβρώσει την ΕΜΕΟ, προσεταιριζόμενος απογοητευμένα στελέχη της..
----
-----
Τα γράμματα του Ίωνα στον Παύλο.
----
----
Το Νοέμβριο του 1902 ο Ίων Δραγούμης απο το Μοναστήρι, διατηρούσε αλληλογραφία με το Μελά, τον οποίο ενημέρωνε επιστολικά, του ζητούσε την αποστολή όπλων, χρημάτων και συνιστούσε την εξαγορά ευρωπαϊκών εφημερίδων, ενώ στις αρχές του 1903 σύστησε στο Μοναστήρι μια δική του οργάνωση με την ονομασία Άμυνα, για την αποτελεσματικότερη οργάνωση της ελληνικής προσπάθειας στη δυτική και κεντρική Μακεδονία.. Μετά από αίτημα του μητροπολίτη Καστοριάς, ο κύκλος του Δραγούμη και ο Μελάς οργάνωσαν τον Μάιο του 1903 με τη βοήθεια του Σφακιανού ανθυπολοχαγού Γεώργιου Τσόντου και τη χορηγία της Λουίζας Ριανκούρ την αποστολή στον Καραβαγγέλη ένδεκα Κρητικών μισθοφόρων, Οθωμανών υπηκόων, μεταξύ των οποίων και ο Ευθύμιος Καούδης. Οι Κρητικοί αυτοί είτε συνόδευαν ένοπλοι το μητροπολίτη για να τελέσει τη Θεία Λειτουργία σε εξαρχικά χωριά είτε επιτίθενταν σε ομάδες κομιτατζήδων της
ΕΜΕΟ.. Εμειναν εκει εως τον Αυγουστο του ιδιου ετους..
Για την ελληνική κυβέρνηση, η εξέγερση του Ίλιντεν τον Ιούλιο του 1903, αποκορύφωμα της δράσης της ΕΜΕΟ, έσεισε τον κώδωνα του κίνδυνου να προσαρτηθεί η Μακεδονία στη Βουλγαρία. Τον Οκτώβριο ο Ίων Δραγούμης έγραψε στο Μελά από τη νέα θέση του, τις Σέρρες, ζητώντας του να είναι σε ετοιμότητα για να κινηθεί στρατιωτικά, είτε εναντίον των Βουλγάρων στη Μακεδονία είτε για την πραξικοπηματική
κατάληψη της εξουσίας στην Ελλάδα με επικεφαλής το στρατηγό Τιμολέοντα Βάσσο προκειμένου να αντικατασταθεί η κυβέρνηση Ράλλη από μία φιλικότερη και να εξασφαλιστεί η Μακεδονία για την Ελλάδα.
-----
-----
Όλα για τη Μακεδονία.
-----
-----
Το Φεβρουάριο του 1904 ήρθαν στην Αθήνα ο Κώτας, ο Φλωρινιώτης Λάκης Πύρζας και ο Παύλος Κύρου, σλαβόφωνος από το Ανταρτικο, για να παρουσιάσουν στην ελληνική κυβέρνηση την κατάσταση που επικρατούσε στη Μακεδονία, και οι δύο πρώτοι συνάντησαν τον Μελά στο σπίτι των Δραγούμηδων..
Στις αρχές του 1904, η ελληνική κυβέρνηση, υπό την πίεση κοινής γνώμης έστρεψε το ενδιαφέρον της στη Μακεδονία και όρισε τον Αλέξανδρο Κοντούλη επικεφαλής μιας τετραμελούς ομάδας αξιωματικών που στάλθηκαν να ελέγξουν την κατάσταση στη δυτική Μακεδονία και τις δυνατότητες ένοπλης ελληνικής εμπλοκής στην περιοχή. Ο Κοντούλης επέλεξε ως συνοδεία του τον Αναστάσιο Παπούλα, το Γεώργιο Κολοκοτρώνη και τον Μελά, που ήταν φίλος του, παρά την αντίρρηση του υπουργού Εξωτερικών Άθω Ρωμανού, που θεωρούσε το Μελά ακατάλληλο «ὡς ἐνθουσιώδη».
----
----
Η πρώτη εξόρμηση του Παύλου.
----
-----
Παρά τη διαφωνία της Ναταλίας, ο Μελάς ήταν γεμάτος ενθουσιασμό και δέος μπροστά στην προοπτική να μεταβεί στη Μακεδονία, χώρο τον οποίο δε γνώριζε ουσιαστικά..
Αφου επέλεξαν τέσσερεις συνοδούς, μεταξύ των οποίων ο Καούδης, οι τέσσερις αξιωματικοί ακολούθησαν χωριστές πορείες και συναντήθηκαν στο τέλος Φεβρουαρίου στα ελληνοθωμανικά σύνορα, στο Αγιοφυλλο Καλαμπακας, με τον Κώτα, τον Πύρζα και τον Κύρου. Για λόγους μυστικότητας οι αξιωματικοί χρησιμοποίησαν διαβατήρια με ψευδώνυμο, ο Μελάς συγκεκριμένα με το όνομα «Ζ Μικης Ζέζας» (τα χαϊδευτικα των παιδιων του)..
Η αποστολή καθυστέρησε εξαιτίας των άσχημων καιρικών συνθηκών και διέσχισαν τον Αλιάκμονα μόλις στις 22 Μαρτίου και ακολούθως κατευθύνθηκαν μέσω Σιατίστης προς το μοναστήρι του Αγίου Νικολάου στον Αγιο Νικολαο Κορησσου. Με οδηγό έναν απεσταλμένο του Μητροπολίτη Καστοριάς έφτασαν στο χωριό Γαβρος Καστοριας στις 28 Μαρτίου. Την επομένη το απόγευμα ο Κώτας, ο Κοντούλης και ο Μελάς μίλησαν στους ντόπιους υπέρ της σύνταξης με την ελληνική πλευρά. Έπειτα, προχώρησαν στη Ρούλια (νυν Κωτας), το χωριό του Κώτα, στο Τριγωνο και στο Ανταρτικο. Η προσωπικότητα του Κώτα εντυπωσίασε τον νεαρό Μελά, ο οποίος τον αντιμετώπιζε με θαυμασμό και σεβασμό και ξεκίνησε να αντιλαμβάνεται την κατάσταση στη Μακεδονία σύμφωνα με την αντίληψη του Κώτα, αδιαμφισβήτητου αρχηγού των Ελληνων ατάκτων της περιοχής.
Στο Ανταρτικο της Φλώρινας ο Παπούλας και ο Κολοκοτρώνης διαφώνησαν με τον Μελά και τον Κοντούλη αναφορικά με το αν τα ελληνικά συμφέροντα θα εξυπηρετούνταν με την αποστολή ένοπλων σωμάτων από την Ελλάδα, όπως υποστήριζαν οι πρώτοι, ή με την οργάνωση ντόπιων ομάδων, όπως υποδείκνυε εδώ και ένα χρόνο στο Μελά ο Ίων Δραγούμης.
Μετά το Ανταρτικο, βρέθηκαν στις Καρυες, όπου (χάρη σε μία από τις φωτογραφίες που μοίραζε ο Μελάς σε όσους τον επισκέπτονταν από τη Μακεδονία στην Αθήνα, την οποία είχε στο σπίτι του στο Πισοδέρι) ο παπα-Σταύρος Τσάμης.. αναγνώρισε τον Μελά ως το πρόσωπο με την άφιξη του οποίου «θα γίνουν μεγάλα πράγματα»..
Την ίδια μέρα έλαβαν ένα μήνυμα από τον Δραγούμη ότι ο Μελάς έπρεπε να επιστρέψει αμέσως στην Ελλάδα, επειδή οι οθωμανικές αρχές είχαν πληροφορηθεί την παρουσία του. Ο Μελάς επισκέφθηκε στο Μοναστήρι τον Δραγούμη, που τον έπεισε να υπακούσει. Απογοητευμένος, ο Μελάς πήρε το τραίνο για τη Θεσσαλονίκη φορώντας ένα φέσι.. και στις 29 Μαρτίου έφτασε στην Αθήνα.
----
----
Διαφωνίες και μονομαχίες.
----
----
Πέντε βδομάδες αργότερα επέστρεψαν και οι άλλοι τρεις αξιωματικοί, μετά από διαταγή του ελληνικού ΥπΕξ, ενώ ο Καούδης παρέμεινε με τον Κώτα.. Από τη Μακεδονία οι τρεις αξιωματικοί είχαν στείλει μία αναφορά που έκανε λόγο για ευνοϊκές συνθήκες ανάληψης ελληνικής δράσης, αλλά ο Παπούλας και ο Κολοκοτρώνης είχαν στείλει κρυφά επιστολές που έκαναν λόγο για δυσμενή υποδοχή της αποστολής τους και την ακαταλληλότητα των ντόπιων για ένοπλη δράση..
Πίσω στην Αθήνα, μία λογομαχία στις 13 Μαΐου ανάμεσα στον Μελά και τον Κολοκοτρώνη για το ζήτημα της αποστολής ή όχι ενόπλων στη Μακεδονία κατέληξε σε μονομαχίας, η οποία είχε ως αποτέλεσμα τον ελαφρύ τραυματισμό του Κολοκοτρώνη από πυροβολισμό..
----
----
Η δεύτερη εξόρμηση του Παύλου.
----
-----
Έπειτα, ο Μελάς ανέλαβε καθήκοντα στη Σχολή Ευελπίδων, αλλά μετά από ειδικό αίτημα δύο Κοζανιτών, που επισκέφθηκαν τον Στέφανο Δραγούμη το τέλος Ιουνίου και έκαναν λόγο για κατάσταση ετοιμότητας για την ανάληψη δράσης, πήρε άδεια είκοσι ημερών για να επανέλθει στη Μακεδονία, προκαλώντας την έκπληξη και τη λύπη των οικείων του.. Μαζί με τον Πύρζα, έφτασε στην Κοζάνη, πόλη σχεδόν ολοκληρωτικά ελληνική, στις 19 Ιουλίου ως ζωέμπορος, με το ψευδώνυμο «Παύλος Δέδες».. Εκεί, ο Μελάς διαπίστωσε ότι η προετοιμασία δεν είχε προοδεύσει όπως τον είχαν πληροφορήσει, αλλά συναντήθηκε στο επισκοπικό μέγαρο της πόλης με την εξαμελή επιτροπή της Άμυνας, με την οποία συμφωνησε την ανάγκη δημιουργίας επτά σωμάτων των δεκαπέντε ανδρών το καθένα, που θα δρούσαν στην περιοχή Καστοριάς και Εδεσσης, υπό τους κλέφτες Καραλίβανο και Βισβίκη.. Ενώ ο Πύρζας έλεγχε τις απαιτήσεις ανάληψης δράσης στο Βογατσικό, τη Βλαστη και την Καστοριά, ο Μελάς έστειλε μια αναφορά στον Στέφανο Δραγούμη ζητώντας την αποστολή χρημάτων στην Κοζάνη και επισκέφθηκε την Σιάτιστα, όπου ενθουσιάστηκε από την τοπική επιτροπή που συνάντησε. Αν και σχεδίαζε να επισκεθεί τη Βέροια, τη Νάουσα και τα Έδεσσα, καθώς τελειωσαν οι μέρες της άδειάς του, επέστρεψε στην Αθήνα στις 3 Αυγούστου..
Ενόσω ήταν στην Κοζάνη, ο Μελάς συνειδητοποίησε την ανάγκη αποστολής ενόπλων στη Μακεδονία και αποφάσισε να αναλάβει ο ίδιος αντάρτικη δράση, ακολουθώντας το παράδειγμα δύο συμμαθητών του από τη Σχολή Ευελπίδων, των ανθυπολοχαγών Τσόντου και
Κατεχάκη, για τους οποίους πληροφορήθηκε ότι είχαν οριστεί επικεφαλής ένοπλων ομάδων από το Μακεδονικό Κομιτάτο..
Ο ίδιος ο Μελάς, όπως και ο Στέφανος Δραγούμης, δεν έγιναν μέλη του Κομιτάτου, συνεργάστηκαν ωστόσο, με τα μέλη του χρησιμοποιώντας το δικό τους δίκτυο..
----
----
Το "δόσιμο" του καπετάν-Κωτα.. και ο Παύλος Μελας, αρχηγός των Ελλήνων ενόπλων στη Μακεδονία.
-----
-----
Η κατάδοση στις οθωμανικές αρχές τον Ιούνιο του 1904 του Κώτα, που είχε συμβάλει τα μέγιστα στην ενίσχυση του ελληνικού κόμματος στην περιοχή, από τους πρώην συνεργούς του και τον Παύλο Κύρου στέρησε τα ερείσματα της δράσης της ελληνικής πλευράς στα Κορέστεια.. Αλλα στο τέλος Ιουλίου αποφασίστηκε η αποστολή ένοπλων σωμάτων στη Μακεδονία από την Ελλάδα.. Στο εσωτερικό του Μακεδονικού Κομιτάτου μία μερίδα υπό τον Καλαποθάκη ευνοούσε τον Καούδη, ενώ μία άλλη, που προωθούσε τον Μελα..
Στις 14 Αυγούστου, λίγο μετά την επιστροφή του από την Κοζάνη και μετά από παρέμβαση του πρωθυπουργού Γεώργιου Θεοτόκη, ο Μελάς διορίστηκε από το Μακεδονικό Κομιτάτο αρχηγός όλων των σωμάτων που δρούσαν στην περιοχή του Μοναστηρίου και της Καστοριάς..
Ο Καούδης αρνήθηκε να ενταχθεί στο σώμα του Μελά.. και στις 18 Αυγούστου διέσχισε την ελληνοοθωμανική μεθόριο επικεφαλής σώματος με οδηγό και συναρχηγό τον Κύρου..
----
----
Η τρίτη εξόρμηση του Παύλου.
------
------
Την ίδια μέρα ο Μελάς, περισσότερο ψύχραιμος απ' ότι τις δύο πρώτες φορές, αν και βέβαιος ότι δε θα επέστρεφε στην Ελλάδα, αναχώρησε με κάποια μυστικότητα και χωρίς συγκινητικούς αποχαιρετισμούς, παρά μόνο με τα παιδιά του, για την τρίτη περιοδεία του στη Μακεδονία συνοδευόμενος από τρεις Κρητικούς και τον Πύρζα.. Στη Λάρισα προστέθηκαν στη συνοδεία του τέσσερεις Μακεδόνες και ο Δεσκατιώτης κλέφτης Κατσαμάκας με έξι άνδρες. Εκεί ο Μελάς φιλοξενήθηκε από τον ανθυπολοχαγό Χαράλαμπο Λούφα που, σύμφωνα με επιστολή που έστειλε ο Μελάς στη σύζυγό του, του ζήτησε να τον φωτογραφίσει.
----
----
Η φωτογραφία στη Λάρισα με τον ντουλαμά..
-----
-----
Ο Μελάς συμφώνησε και φωτογραφήθηκε στις 21 Αυγούστου από το Λαρισαίο φωτογράφο Γεράσιμο Δαφνόπουλο ένοπλος.. κρατώντας ένα τυφεκιο Μάουζερ, ζωσμένος με ένα περίστροφο Μάουζερ Ζιγκ-Ζάγκ και ένστολος.. ενδεδυμένος με έναν βαθυ μπλε κεντητό Μακεδονικο ντουλαμά..
Ο Μελάς έστειλε το πρώτο αντίτυπο της φωτογραφίας στη σύζυγό του, «υπό τον όρον να μην ιδή το φως της ημέρας», αλλά να μείνει ως ανάμνηση για την ίδια και τα παιδιά του αν έχανε τη ζωή του στην αποστολή του, βρίσκοντας ότι θα ήταν «κωμικό» και «μαρτύριο», εάν επέστρεφε άπρακτος, να βλέπει «την φάτσαν του έτσι μασκαρεμένην»..
«Αναλαμβάνω αυτόν τον αγώνα με όλην μου την ψυχήν και με την ιδέαν ότι είμαι υποχρεωμένος να τον αναλάβω. Είχα και έχω την ακράδαντον πεποίθησιν ότι δυνάμεθα να εργασθώμεν εν Μακεδονία και να σώσωμεν πολλά πράγματα. Έχων δε την πεποίθησιν ταύτην, έχω και υπέρτατον καθήκον να θυσιάσω το παν όπως πείσω και Κυβέρνησιν και κοινήν γνώμην περί τούτου».
----
----
Ο καπετάνιος "Μίκης Ζέζας" στη Μακεδονία..
----
----
Την επομένη αναχώρησαν από τη Λάρισα και στις 27 έφτασαν στο μοναστήρι της Οξυνειας Καλαμπακας..
Τη νύχτα της 27ης με 28ης Αυγούστου ο Παύλος Μελάς με το επιχειρησιακό όνομα «Μικης Ζέζας» και ένοπλο σώμα περίπου 35 ανδρών, Κρητικών και Μακεδόνων, διέβη τα ελληνοοθωμανικά σύνορα και εισέβαλε στα εδάφη της Μακεδονίας, κοντά στην Αγναντιά Τρικάλων.. Όπως και στις δύο πρώτες εξορμήσεις του στη Μακεδονία, ο Μελάς διατήρησε την ώρα Ελλάδας στο ρολόι του και αναλογιζόταν τις ασχολίες του καθενός μέλους της οικογένειάς του κατά τη διάρκεια της ημέρας..
Διαβαίνοντας τα σύνορα.. εβγαλε τη στολή του αξιωματικού και επέλεξε ως μόνιμη ενδυμασία του τον ντουλαμά, με αποτέλεσμα να κερδίσει το σεβασμό των αντρών του σώματός του.. Στις 30 Αυγούστου ο ληστής Θανάσης Βάγιας, τον οποίο ο Μελάς είχε προσλάβει ως οδηγό, λιποτάκτησε και στη συνέχεια κατέδωσε το σώμα του Μελά στους Οθωμανούς.. Για πάνω από μία εβδομάδα το ένοπλο σώμα του Μελά περιπλανήθηκε στην περιοχή της Σαμαρίνας, ορειβατώντας τη νύχτα, συχνά υπό βροχή, για να περνά απαρατήρητο.. Στις 5 Σεπτεμβρίου, ύστερα από πορεία πολλών ημερών, ο Μελάς και οι σύντροφοι του έφθασαν στο χωριό Ζώνη, όπου τους βοήθησε και τους εφοδίασε πρόσωπο της εμπιστοσύνης τους..
Στις 7 διέβησαν τον Αλιάκμονα και με ενδιάμεσες στάσεις στο ελληνόφωνο πατριαρχικό Κωσταράτσι, όπου έμειναν για τρεις μέρες δεχόμενοι αιτήματα βοήθειας από γειτονικά χωριά.. και στο Βογατσικό (η γενετειρα της Ναταλιας) και στη μονή του Αγίου Νικολάου στον Κορησσο, προπύργιο των ελληνικών σωμάτων της περιοχής..
----
-----
"Και εκεί, μόνος εις το σκότος, έκλαυσα με απελπισίαν.."
-----
-----
"Ο Πύρζας, εγώ και ένας εντόπιος συζητούμεν περί του τρόπου εξαφανίσεως (σ.σ. εξόντωσης) ενός όστις, μόνος, τρομοκρατεί ολόκληρον την περιφέρειαν… Εις την απαίσιαν αυτήν συζήτησιν είμαι, δυστυχώς, υποχρεωμένος να λάβω μέρος.
Μόλις ετελείωσε κατειλήφθην από φοβεράν απογοήτευσιν. Τώρα εννόησα ότι δεν ημπορώ εγώ να διευθύνω τοιάυτην εργασίαν. Έτρεμα και είχα ρίγος, ησθανόμην τον εαυτόν μου ένοχον πριν ακόμη εγκληματίσω. Έβλεπα τα μαυρισμένα και κοκκαλιάρικα χέρια μου και μου εκίνουν φρίκην.
Το βράδυ επήγα εις την εκκλησίαν του μοναστηρίου, την χαμηλήν, παναρχαίαν εκκλησίαν. Και εκεί, μόνος εις το σκότος, έκλαυσα με απελπισίαν. Ησθανάμην ως εις την κόλασιν και εντελώς μόνος. Ελησμόνησα όλον το ωραίον, το υψηλόν και το ευγενές μέρος της αποστολής μου, και έβλεπα μόνον φόνους αγρίους, δολίους, ερήμωσιν οικογενειών, απελπισίαν γονέων, τέκνων, αδελφών.
Ενθυμήθηκα την γλυκήτητα του οικογεναικού βίου, όλους σας, τας λεπτάς και ευγενείς υπάρξεις σας και η απελπισία μου μ’ ετρέλανε σχεδόν. Αλλά ολίγον κατ’ ολίγον συνήλθα. Ήλθε και ο ηγούμενος και εκαθήσαμεν εις το γεύμα, μετά το οποίον εκοιμήθημεν ήσυχοι επί στρωμάτων.."
----
----
Η βάση του Αγώνα είναι η θρησκεία..
-----
-----
Εφτασαν στις 13 Σεπτεμβρίου στο πατριαρχικό χωριό Λέχοβο. Εκεί συνάντησαν τον ντόπιο κλέφτη Ζήση Δημουλιό, ο οποιος στο σπίτι του είχε αναρτημένη μεταξύ άλλων τη φωτογραφία της πριγκίπισσας Σοφίας και του Στέφανου Δραγούμη..
Με τον Πύρζα ο Μελάς συζήτησε διστακτικά την ανάγκη αντεκδίκησης του φόνου του ιερέα του χωριού Ασπρογεια, ο οποίος είχε δολοφονηθεί από κομιτατζήδες το Νοέμβριο του 1901..
Για το Μελά, η σιωπηρή άρνηση σλαβόφωνων χωρικών να αναγνωρίσουν ως θρησκευτικό τους ηγέτη το Βούλγαρο Έξαρχο αντί του Οικουμενικού Πατριάρχη ήταν απόδειξη του ελληνικού τους «φρονήματος». Ο Μελάς θεωρούσε τους σλαβόφωνους χωρικούς εξίσου Έλληνες με τους ελληνόφωνους Κρητικούς που τον συνόδευαν και πίστευε ότι είχαν αλλοφωνήσει ως αποτέλεσμα της ξένης κυριαρχίας, μεταναστεύσεων και έλλειψης ελληνικής εκπαίδευσης. Τους αποκαλούσε «Μακεδόνες», εννοώντας ότι είναι κάτοικοι της Μακεδονίας, και τη γλώσσα τους «μακεδονική» και τους θεωρούσε όμοιους με το υπόλοιπο αλλόφωνο ποίμνιο του Πατριάρχη..
Συνειδητοποιώντας τη δυσκολία ταύτισης των χωρικών με έννοιες εθνικές, ο Μελάς εξήγησε στους άνδρες του ότι βάση του αγώνα που θα διεξήγαγαν ήταν η θρησκεία, η οποία προσβαλλόταν από τη δράση των Βουλγάρων. Ο ίδιος επέλεξε ως σφραγίδα του τον Σταυρό (τον εφερε και στο φεσι του) και την επιγραφή «Εν τούτω νίκα», σύμβολα κατανοητά από τους χωρικούς..
-----
-----
"Ήλθαν όλοι οι πρόκριτοι του Λεχόβου και μας φιλούν ως σωτήρας των από τους Βουλγάρους.."
-----
-----
"Τρίτη, 14 Σεπτεμβρίου 1904. Λημέρι έξω Λεχόβου
Εξυπνήσαμεν εις τας 7 το πρωί με πόνους εις τα πόδια και όλον το σώμα. Τα τσαρούχια μας είναι γεμάτα παγωμένο νερό, και εν τούτοις δεν ημπορούμεν να τα βγάλωμεν διότι έπειτα δεν είναι δυνατόν να φορεθούν.
Τρώγομεν ολίγον ψωμί που είναι ωσάν λάσπη από την βροχήν. Μετ’ ολίγον έρχεται ο Ζήσης και μας φέρνει ψωμί, ελιές κρομμύδια και κρασί, διότι σήμερον είναι νηστεία.
Μάς επιτρέπει να ανάψωμεν φωτιά, διότι η ομίχλη είναι πυκνότατη και δεν φαίνεται ο καπνός. Αυτή η φωτιά ήτο από τας μεγαλυτέρας μας ευχαριστήσεις από την ημέραν της αναχωρήσεώς μας. Το κρύο είναι φοβερό.
Ήλθαν όλοι οι πρόκριτοι του Λεχόβου και μας φιλούν ως σωτήρας των από τους Βουλγάρους, οι οποίοι καθημερινώς τώρα τούς απειλούν.
Εις το χωριό υπάρχει ένας φημισμένος τσαρουχάς, ο οποίος με παρακαλεί να μου κάμη ένα ζεύγος τσαρουχιών. Δέχομαι ευχαρίστως φιότι από τα εδικά μου υποφέρω πολύ.."
Στις 15 Σεπτεμβρίου ο Μελάς πραγματοποίησε την πρώτη του επιχείρηση στα Ασπρογεια, όπου συνέλαβε δύο καταζητούμενους εξαρχικούς.. Μετά από ικεσίες ντόπιων, αποφάσισε τελικά να μην σκοτώσει τους δύο καταζητούμενους υπό τον όρο πως θα πήγαιναν στην ελληνική Μητρόπολη και θα δήλωναν υποταγή στον εκεί Μητροπολίτη, όπως τους έβαλε να ορκιστούν σε μία βίβλο ότι θα πράξουν.. Ταυτόχρονα, έδωσε στους παρόντες στην πρόχειρη αυτή δίκη πρόκριτους του χωριού διορία δέκα ημερών να αναγνωρίσουν τον Έλληνα Μητροπολίτη της Καστοριάς και να του ζητήσουν την αποστολή δασκάλου και ιερέα, ώστε να επανέλθει το χωριό στο Πατριαρχείο. Ενίσχυσε επίσης χρηματικά συγγενείς των θυμάτων, διέλυσε την τοπική επιτροπή της ΕΜΕΟ και στη θέση της συνέστησε και εξόπλισε μία «επιτροπή άμυνας» πατριαρχικών. Η επιεικής αυτή στάση του Μελά δεν αρεσε στους πατριαρχικους του χωριού, που ηθελαν εκδικηση για τις πράξεις βίας των κομιτατζηδων..
Οι ανταρτες, αν και ειχαν αγριες τακτικες, αναγνώριζαν την ηθική του καθαρότητα και ευγένεια, με αποτέλεσμα να απολαμβάνει την εκτίμησή τους..
------
------
"Το ωραίο και ευγενές έργο».. αλλα και «αι σκληραί ανάγκαι»..
----
-----
Στις 17 Σεπτεμβρίου ο Μελάς προσπάθησε να οργανώσει επίθεση στο χωριό Αετός Φλωρινης, καθώς ήταν κέντρο εξαρχικών αυτονομιστών, αλλα το ανεβαλε..
και αποφάσισε την ίδια μέρα να μεταβεί στην Περικοπή..
Εκει συνέλαβε τον εξαρχικό δάσκαλο και τον εξαρχικό ιερέα, ποπ-Νικόλα, ο οποίος τον Ιούλιο του 1903 είχε δολοφονήσει τον προκάτοχό του, παπα-Χρηστο.. Λόγω του φόβου τους, όπως αντιλήφθηκε ο Μελάς, οι κάτοικοι του χωριού και οι πρόκριτοι δήλωσαν την αποστροφή τους για την Εξαρχία και ο Μελάς απαίτησε να ορκιστούν ότι θα δηλώσουν πίστη στον Έλληνα Μητροπολίτη και θα ζητήσουν την αποστολή πατριαρχικού ιερέα και δασκάλου, απειλώντας, όπως είχε κάνει και στα Ασπρογεια, ότι θα επανερχόταν για να τιμωρήσει τυχόν επίορκους..
Η εκτέλεση των δύο κομιτατζήδων από άνδρες του σώματός του λίγο έξω από το χωριό φαίνεται να συγκλόνισε τον Μελά, που είχε ενδοιασμούς αναλογιζόμενος την αναντιστοιχία ανάμεσα στο «ωραίο και ευγενές έργο» που είχε αναλάβει και «τας σκληράς ανάγκας»..
-----
-----
Το γράμμα στον πρόξενο του Μοναστηρίου.
----
-----
Στη συνέχεια κατευθύνθηκε στη Δροσοπηγή.. Ο Μελάς τους εκφώνησε ομιλία, οργάνωσε μια επιτροπή «άμυνας» και επέβαλε το κλείσιμο του ρουμανικού σχολείου του χωριού.. Ακολούθως σχεδίαζε να συλλάβει πέντε κομιτατζήδες της ΕΜΕΟ στο χωριό Πολυπόταμος και οι άνδρες του Μελά εισήλθαν κρυφά στο χωριό, δίχως να καταφέρουν να συναντήσουν τους ντόπιους πατριαρχικούς. Ομως σταματησαν όταν αντιλήφθηκαν πως στο χωριό βρισκόταν σημαντική δύναμη του οθωμανικού στρατού. Εκει τραυματιστηκε θανάσιμα ο Φίλιππος Καπετανόπουλος, μέλος της επιτροπής Άμυνας του Μοναστηρίου..
Ο Μελάς τον σκέπασε με την κάπα του, στην οποία είχε αφήσει από αμέλεια ένα γράμμα του ίδιου του Καπετανόπουλου προς τον Δημήτριο Καλλέργη, τον Έλληνα πρόξενο στο Μοναστήρι. Η εύρεση της επιστολής οδήγησε αργότερα σε διάβημα της Υψηλής Πύλης προς την ελληνική κυβέρνηση και την ανάκληση του Καλλέργη.. Σύμφωνα με μία απολογιστική του έκθεση, που έμεινε ανολοκλήρωτη, ο Μελάς έγραψε στον καϊμακάμη της Φλώρινας ότι μοναδικός σκοπός της δράσης του ήταν «η τιμωρία των δολοφόνων Βουλγάρων και η προστασία των αδελφών μας από τας ορδάς αυτών».. Η δράση του σώματος του Μελά προκάλεσε τη δυσαρέσκεια των πολιτικών, αλλά όχι και των στρατιωτικών Οθωμανών αξιωματούχων και δεν μεταφράστηκε στην ανάληψη δράσης για την εξουδετέρωσή του..
------
------
Οι αντάρτικες ομάδες του Νυμφαίου.
------
------
Από τον Πολυποταμο το σώμα του Μελά κατευθύνθηκε στο πατριαρχικό Λέχοβο και έπειτα στο Φλάμπουρο, χωριό αρβανιτοβλάχικο και επίσης κατά πλειοψηφία πατριαρχικό, όπου έμεινε για αρκετές μέρες λόγω της αδιάκοπης βροχόπτωσης, οργανώνοντας την άμυνα της ευρύτερης περιοχής.. Εκεί τους συνάντησαν στις 30 Σεπτεμβρίου πρόκριτοι του βλάχικου χωριού Νυμφαίο Φλώρινας, που τους εφοδίασαν με τρόφιμα και ενδύματα. Ο Μελάς ανέλαβε με χρήματα του Μακεδονικού Κομιτάτου τη μισθοδοσία του οπλαρχηγού Νικόλα Πίνα, που είχε εργαστεί για τον Καραβαγγέλη. Ως κέντρο τους όρισε το Νυμφαιο, όπου διόρισε μία πενταμελή επιτροπή άμυνας, όπως έπραξε και σε άλλα χωριά, όμοια με την οργάνωση "Άμυνα" του Ίωνα Δραγούμη. Έργο των επιτροπών αυτών ήταν η τροφοδοσία των αντάρτικων σωμάτων, η φύλαξη των χωριών.. Με τους πόρους του Κομιτάτου μισθοδότησε στα χωριά πέρα από ένοπλες φρουρές, αγγελιαφόρους και κατασκόπους της βουλγαρικής δράσης..
"Είμαι ευτυχής διότι είσαι υπερήφανη δι’ εμέ, έστω και αν τούτο είναι παρ’ αξίαν μου προς το παρόν. Εις το μέλλον θα προσπαθήσω να γίνω άξιος της υπερηφανείας σου αυτής.
Σου γράφω υπό ραγδαίαν παγωμένην βροχήν, ως και η κάπα μου στάζει.
Σε φιλώ άλλην μίαν φοράν και σου εύχομαι, αγάπη μου, ευτυχίαν και χαράν εις τον βίον σου.
Την νύκτα εις τα λημέρια μας, όταν τυχόν φανή ένα άστρον σου στέλνω χίλια φιλιά νοερώς…
Ο Παύλος σου.
ΥΓ: Βρέχει, βρέχει, βρέχει, φρίκη.."
------
------
"Περικυκλωμένος από εχθρούς.. φανερούς και αγνώστους.."
-----
-----
Την ίδια περίοδο ενεργούσε στην περιοχή των Κορεστείων η ανταρτοομάδα των Καούδη και Κύρου, που ανάγκασε πολλούς κομιτατζήδες να εγκαταλείψουν τα χωριά όπου βρίσκονταν. Στις 1 Οκτωβριου η ομάδα αυτή επιτέθηκε αιφνιδιαστικά στο Τρίγωνο Φλώρινας στον Μήτρο Βλάχο, που μετά από πολύωρη μάχη κατάφερε να διαφύγει, χάνοντας ωστόσο περίπου είκοσι άνδρες..
Ευρισκόμενος στο Λέχοβο, ο Μελάς πληροφορήθηκε την επικράτηση του Καούδη, στον οποίο είχε στείλει μηνύματα διατάζοντάς τον να τον συναντήσει, τα οποία ο Καούδης, που επίσης προσέβλεπε στην ανάληψη κοινής δράσης, δεν είχε λάβει, κάνοντας το Μελά να νομίζει ότι η έλλειψη απάντησης ήταν σκόπιμη.. Λόγω της ανυπαρξίας επικοινωνιας, τρεις προσπάθειες συνάντησης μετά την πρώτη μεταξύ τους επικοινωνία στις 25 Σεπτεμβρίου έμειναν ανεπιτυχείς..
Ο Παυλος κινείται, με το αντάρτικο σώμα του περικυκλωμένος από εχθρούς, φανερούς και αγνώστους, Τούρκους και Βουλγάρους, μη ξέροντας πάντα που να στηριχθεί, με οδηγούς που πότε τον παραπλανούν, μέσα σε ενέδρες, σε μια φύση επιβλητική και άγρια, ανάμεσα σε Έλληνες φοβισμένους απ’ τον τρόμο των αντεκδικήσεων..
"Έχουν όλην την επιθυμίαν και την καλήν θέλησιν, και δι’ αυτό έρχονται και μού προτείνουν μ’ ενθουσιασμόν πλήθος ωραίων και μεγάλων σχεδίων.
Εγώ ο δυστυχής κάμνω το σχέδιόν μου, ξεκινώ με βροχήν, με κρύο, με πείναν, και όταν έλθη η στιγμή της εκτελέσεως του ή δεν έρχονται ή σε γελούν παντοιοτρόπως ή και ειδοποιούν τους Βουλγάρους να κρυφθούν."
Απογοητευμένος λογω διαφορων συνθηκων ο Μελάς σχεδίαζε να επιστρέψει στην Αθήνα και να επανέλθει στη Μακεδονία το Μάρτιο με νέο σώμα, αφήνοντας ολιγάριθμες φρουρές στα χωριά της περιοχής..
-----
-----
Οι ενισχύσεις από την Ελλάδα.
------
-----
Στις 9 Οκτωβρίου όμως.. έλαβε αναπάντεχα ενισχύσεις από την Ελλάδα, όταν έφτασε στο Φλαμπουρο ο Καραλίβανος με περίπου σαράντα άνδρες, με αποτέλεσμα το σώμα του Μελά να ξεπεράσει τους 70 το πλήθος και να δρα κατατετμημένο σε τέσσερεις ομάδες υπό τον Καραλίβανο, το Γιοβάνη, τον Πουλάκα και τον Πύρζα..
Ο Μελάς περιέγραψε τη θέλησή του να παραμείνει στην περιοχή σε ένα γράμμα.. Έχοντας οργανώσει την άμυνα των χωριών της Καστοριάς, σκόπευε να αφήσει περίπου πενήντα άνδρες να ελέγχουν την περιοχή και ο ίδιος να περάσει μέσα από το Ανταρτικο και το Πισοδέρι στην περιοχή του Μεγάροβου Σκοπιων και του Μοναστηρίου, για να εκδιώξει από εκεί τις ανταρτοομάδες των κομιτατζήδων.. Σε έκθεσή του προς το Κομιτάτο έγραψε ότι μετά το Μοναστήρι σχεδίαζε να κινηθεί προς την Εδεσσα και τη Βέροια, ώστε να αναπτύξει δράση σε όλη την περιοχή της οποίας είχε οριστεί υπεύθυνος..
Δύο μέρες αργότερα με δύναμη 60 ανδρών επιτέθηκε εναντίον προγραμμένων μελών των κομιτάτων στον Πολυπόταμο.. όπου τους ειδοποίησε ότι κρύβονταν τρεις συμμορίες κομιτατζήδων, ο γιος του δολοφονημένου ιερέα του χωριού, που είχε στοχοποιηθεί και ο ίδιος από την ΕΜΕΟ.. αλλα χωρις σπουδαια αποτελεσματα..
"Θέλω και πρέπει να μείνω εδώ. Αλλ’ ο πολυτάραχος και σχεδόν άγριος βίος μου με κάμνει να νοσταλγώ τον ήσυχον και γλυκύν οικογενειακόν βίον. Και εδώ έχω τας ικανοποιήσεις μου, και εκεί την ευτυχίαν μου. Αλλ’ εδώ με κρατεί επιπλέον το καθήκον, και πρό πάντων αι υποχρεώσεις άς ανέλαβα. Αισθάνομαι ότι θυσιάζομαι, αλλά τουλάχιστον θα κατορθώσω τίποτε;"
----
-----
Ο Παύλος μπαίνει στη Στάτιστα..
-----
-----
Μετά ο Μελάς με τους μισούς άνδρες του.. διανυκτέρευσε υπό βροχήν στο Βίτσι και κινήθηκε προς τη Στάτιστα (σημερινός Μελάς), όπου συνάντησε τον Ντίνα Στεργίου, έναν εικοσιτετράχρονο πρώην κομιτατζή και μέλος της ομάδας του Μήτρου Βλάχου, που είχε φύγει από αυτή για λόγους αντιζηλίας και, συστημένος από το Μητροπολίτη Καστορίας Γερμανό Καραβαγγέλη, είχε ενταχθεί τον περασμένο Αύγουστο στο σώμα των Καούδη και Κύρου..
Ο Ντίνας προσκάλεσε το Μελά να καταλύσουν στη Στάτιστα, χωριό τότε σλαβόφωνο και μικτού πληθυσμού πατριαρχικών και εξαρχικών, που ομως διέθετε οργανωμένο βουλγαρικό
πυρήνα.. Παρά την αντίρρηση του Πύρζα ότι θα ήταν ασφαλέστερο να μην μπουν στη Στάτιστα, καθώς ήταν πέρασμα των οθωμανικών δυνάμεων που μετακινούνταν τακτικά από το Ανταρτικο στο Μακροχωρι, ο Μελάς επέμενε να εισέλθουν στο χωριό..
Η Στατιστα ειναι σε μια στενωπή κοιλάδα, που τη σκέπουν ωραία, δασωμένα βουνά. Δρυες και καστανιές.
Από εκεί έστειλε μήνυμα στον Κύρου και τον Καούδη να συναντηθούνε τα χαράματα της 14ης Οκτωβρίου εκει κοντά..
Ο Καούδης ελαβε το μηνυμα και ετοιμάστηκε να μεταβεί στη Στάτιστα, αλλά ο Κύρου δεν ήθελε να απομακρυνθούν από το χωριό του, το Ανταρτικο, αλλα ειχε και διαφωνιες με τον Παυλο Μελα..
Στη Στάτιστα το σώμα του Μελά δέχτηκε τη φιλοξενία προκρίτων του χωριού.. συγκεκριμμενα πηγε σε ενα σπιτι οπου βρηκε δυο αδελφες..
Ο Ντινας θα οδηγούσε το σώμα του Μελά στον τόπο συνάντησης με τον Καούδη και τον Κύρου στις 14 Οκτωβρίου και τον βοήθησε να μοιράσει τους άνδρες της ομάδας σε πέντε σπίτια..
------
------
Το γράμμα του.. γυφτοβουλγάρου Μιτρε-Βλαχο..
-----
------
Το απόγευμα της 13ης Οκτωβρίου, όταν πληροφορήθηκαν ότι ένα οθωμανικό απόσπασμα είχε αναχωρήσει από το Μακροχωρι, ο Μελάς δεν ανησύχησε, γνωρίζοντας ότι δεν ήταν οθωμανική πολιτική να επιτίθενται σκόπιμα στις ελληνικές ομάδες, που τους απάλλασσαν από το καθήκον καταδίωξης των κομιτατζήδων. Ωστόσο, το απόσπασμα είχε κινητοποιηθεί μετά την παραλαβή ένός παραπλανητικού γράμματος γραμμένου στα ελληνικά που είχε συντάξει και στείλει με έναν χωρικό ο επικηρυγμένος Μήτρος Βλάχος, ο κομιτατζής, και έγραφε ότι στη Στάτιστα βρισκόταν ο ίδιος, υπολογίζοντας ότι ο τούρκος λοχαγός θα επετίθετο στη Στάτιστα για να λάβει το ποσό της επικηρυξης του..
Ο δολιος Μητρο-Βλαχος ομως ειχε στοχο τον Μελα (δηλαδη χασαμε εναν απο τους σημαντικους μας ηρωες, απο το υπουλο σχεδιο ενος γυφτοβουλγαρου κομιτατζη, ο οποιος, αναλογα με το συμφερον του, συνεπραξε και με τα Ελληνικα συμφεροντα καποτε.. και ηταν υπευθυνος, εκτος των αλλων, για δολοφονιες Ελληνων Ιερεων και γυναικοπαιδων).. Το χωριό περικυκλώθηκε από οθωμανικό απόσπασμα κάποιων δεκάδων ανδρών και ξεκίνησαν αψιμαχίες..
-----
-----
"Αξίζει να πεθαίνεις για τη Μακεδονία.."
-----
-----
Το τουρκικό απόσπασμα έφτασε έξω από την πόρτα του σπιτιού που κρύβονταν επτά άνδρες του Μελά και έπειτα στην πόρτα του σπιτιού που κρυβόταν ο ίδιος.
Τότε ο Μελάς σημάδεψε κι έριξε απ’ το παράθυρο, ενώ οι Τούρκοι σκορπίστηκαν, έπιασαν θέσεις κι άρχισαν να πυροβολούν. Όταν οι πυροβολισμοί σταμάτησαν, κατέβηκαν όλοι κάτω, στο στάβλο, για να μην καούν αν οι Τούρκοι έβαζαν φωτιά στο σπίτι.
Ξαφνικά ο Μελάς αντίκρυσε ένα Τούρκο στρατιώτη που πλησίαζε. Τον πυροβόλησε και τον σκότωσε. Ήταν κι όλας σούρουπο. Βγήκαν στην αυλή.. Ακούστηκε τότε ένας πυροβολισμός κι η φωνή του Μελά που έλεγε: ‘Στη μέση με πήρε παιδιά’..
Οι μαρτυρίες ποικίλουν για το αν ο Μελάς ύστερα από τον τραυματισμό του απεβίωσε, αυτοκτόνησε, ζήτησε από τον Ντίνα να τον αποτελειώσει ή ο τελευταίος τον σκότωσε αυτόβουλα..
Οι συμπολεμιστεςτου Μελά άφησαν στο σπιτι τη σορό του (η οποία τάφηκε από χωρικούς της Στάτιστας ενδεχομένως την ίδια νύχτα), και κατευθύνθηκαν προς το κοντινό Ανταρτικο..
Το πρωί της επομένης (14η Οκτωβρίου) οι ανδρες του Μελά εφτάσαν εκει.. όπου συνάντησαν τον Καούδη και τον Κύρου και τους πληροφόρησαν για το θάνατο του αρχηγού τους..
----
-----
Ο ένας θανατος του Παύλου.. και οι πέντε ταφές του..
-----
-----
Την ίδια μέρα ο Ντίνας στάλθηκε στη Στάτιστα, απ' όπου επέστρεψε δυο μέρες αργότερα λέγοντας ότι υπήρχε κίνδυνος να πάρουν το κεφάλι του Παυλου.. Το βράδυ της 17ης αναχώρησαν για τη Δροσοπηγή όλοι οι Μακεδονομάχοι, εκτός από τον Κύρου που παρέμεινε στο Ανταρτικο, ενώ ο Ντίνας στάλθηκε πάλι στη Στάτιστα εφοδιασμένος από τον Καούδη με πέντε λίρες για να ανακτήσει τη σορό του Μελά.. Γιατι αν τον εβρισκαν οι Τουρκοι, θα ταυτοποιουσαν πως ανηκει σε Ελληνα Αξιωματικο και θα γινοταν θερμο διπλωματικο επεισοδιο με την δραση του Ελληνικου Στρατου εντος τουρκικης επικρατειας.. Το πρωί της 18ης Οκτωβρίου ο Ντίνας εμφανίστηκε στο Ζέλοβο φέροντας το κεφάλι του Μελά και λέγοντας στον Κύρου και στον υπάλληλο του ελληνικού προξενείου του Μοναστηρίου, που μόλις λίγες ώρες πριν είχε έρθει στο χωριό, ότι, ενώ έκανε την εκταφή του νεκρού, εμφανίστηκε οθωμανικός στρατός και γι' αυτό έκοψε βιαστικά το κεφάλι του νεκρού και έφυγε..
Το κεφάλι τάφηκε μπροστά στην Ωραία Πύλη του Ναού της Αγίας Παρασκευής στο χωριό Πισοδέρι, ενώ οι Οθωμανοί πήραν το ακέφαλο σώμα και το πήγαν στην Καστοριά για αναγνώριση. Ο Γερμανός Καραβαγγέλης, που γνώριζε τα πάντα, κινητοποίησε τη νεολαία της Καστοριάς που περικύκλωσε το Διοικητήριο και απαιτούσε να τους δοθεί το σώμα «κάποιου Ζέζα» που ήταν Έλληνας. Ο Μητροπολίτης, προειδοποιώντας ότι μπορεί να συμβούν ταραχές που θα έβλαπταν την ειρηνική συμβίωση Τούρκων και Ελλήνων κατάφερε να του δοθεί το σώμα το οποίο και τάφηκε στο παρεκκλήσιο των Ταξιαρχών κοντά στο Μητροπολιτικό Μέγαρο Καστοριάς.
Το 1907 ο Στέφανος Δραγούμης ζήτησε από τον Καραβαγγέλη να παρευρεθεί η Ναταλία στην μετά τριετία εκταφή του σώματος του συζύγου της καθώς και να του δοθεί το κεφάλι του Μελά. Η πληροφορία του ταξιδιού της διέρρευσε κι από όπου περνούσαν έβγαιναν οι χωρικοί με δάκρυα στα μάτια να τις προϋπαντήσουν τραγουδώντας για τον Παύλο Μελά..
Ο Καραβαγγέλης φρόντισε να έρθει το κεφάλι του Μελά από το Πισοδέρι στην Καστοριά και η Ναταλία επιβεβαίωσε, χάρη σε τρία χρυσά δόντια που η αδερφή του δεσπότη, Κλεονίκη, εντόπισε στο στόμα του, ότι επρόκειτο για το κεφάλι του Μελά.. Στη διάρκεια της ανακομιδής, η Ναταλία λύγισε κι έπεσε λιπόθυμη.. Όταν συνήλθε και τη ρώτησαν, αν επιθυμεί να πάρει τα οστά του Παύλου στην Αθήνα, απάντησε:
—Όχι! Ό άντρας μου θυσιάστηκε για τη Μακεδονία. Εδώ σκοτώθηκε και τούτη η γη ας κρατήσει τα οστά του σαν αρραβώνα μυστικό και άγιο με τη λευτεριά!
Το κεφαλι ο επισκοπος το έθαψε στην Καστορια μαζί με το υπόλοιπο σώμα, κάτω από την Αγία Τράπεζα του μητροπολιτικού ναού της πόλης.. Τον Ιούλιο του 1950 τα οστά του Μελά μεταφέρθηκαν σε τάφο στο εσωτερικό του παρεκκλησίου των Ταξιαρχών..
-----
-----
Μια σύγχρονη ηρωΐδα: Η γυναίκα του Ανθυοπολοχαγού..
------
-----
Η Ναταλια ειχε παει και το 1905 στη Μακεδονια.. Εφτασε με ψευδώνυμο στην Καστοριά, μαζί με τους Κωνσταντίνο και Λέοντα Μελά, δύο από τα αδέλφια του Παύλου. Ο Μητροπολιτης Γερμανός Καραβαγγέλης στα απομνημονεύματά του γράφει ότι, «...Ή κυρία Μελά έφερε το ψευδώνυμο Μαρία Ίωάννου και την μετέφερα δήθεν ως δασκάλα στο χωριό Χρούπιστα, μη τυχόν την ανακάλυπταν οι αρχές.. Δεν μπόρεσα να ανακαλύψω πώς μαθεύτηκε το πράγμα στην Καστοριά. Φαίνεται, πώς Καστοριεΐς, που μένουν στην Αθήνα, ειδοποίησαν τους συγγενείς τους, ότι έρχεται η κυρία Μελά. Κι έτσι όταν φτάσαμε στους Δουπιάκους, παραλίμνιο χωριό είδα πολύν κόσμον που περίμενε να χαιρετήσει την κυρίαν Μελά. Προσπάθησα να τούς διαψεύσω με κάθε τρόπο, αλλά δεν το πίστεψαν.. Καταλύσαμε στη Μητρόπολι. Την νύχτα, κατά τα μεσάνυχτα, βγήκαμε από τη Μητρόπολι, η κ. Μελά, οι δυό αδερφές μου κι εγώ και πήγαμε στον τάφο που ήταν στο απέναντι νεκροταφείο. Εκεί φαντάζεται καθένας τι σπαρακτικές σκηνές ξετυλίχτηκαν..».
Η Ναταλία Δραγούμη-Μελά, γεννήθηκε στις 29 Νοεμβρίου 1871. Με τον Παυλο παντρευτηκαν το 1892.. Από το γάμο τους γεννήθηκαν δύο παιδιά, ο Μιχαήλ [ή Μίκης] Μελάς, αξιωματικός του Στρατού, και η Ζωή [ή Ζέζα], Χημικός, μετέπειτα σύζυγος Ιωαννιδη..
Το 1897, στη διάρκεια του Ελληνοτουρκικού πολέμου, ενώ ο Παύλος Μελάς συμμετείχε στις μάχες στην πρώτη γραμμή του Μετώπου, όπου τραυματίστηκε, η Ναταλία ανέλαβε να οργανώσει τις γυναίκες των Αθηνών, που ετοίμαζαν στολές και εσώρουχα για τούς στρατιώτες..
Λίγο καιρό αργότερα ή Ναταλία Δραγούμη επιβιβάστηκε στο πλωτό νοσοκομείο «Θεσσαλία», όπου εργάστηκε ως εθελόντρια νοσοκόμος-συνοδός. Σ' ενα από τα ταξίδια του πλοίου από το μέτωπο προς τον Πειραιά, μεταφέροντας τραυματίες, συνάντησε τον ασθενή με υψηλό πυρετό σύζυγο της, όπως γράφει ο Παύλος Μελάς στο σημειωματάριό του , «...Αλλά τί εκπληξις και χαρά, όταν παρατηρών με προσοχήν άναγνωρίζω την Νάταν, την όποίαν δέν είχα ίδή από της 8ης Μαρτίου!..».
Με δικές της προσπάθειες δημιουργήθηκε στο Μοναστήρι, τον Νοέμβριο του 1904, λίγο καιρό μετά το θάνατο του Παύλου Μελά, η σχολή χειροτεχνημάτων ο «Άγιος Παύλος», καθώς και παρόμοια σχολή με το ίδιο όνομα στη Θεσσαλονίκη, τον Σεπτέμβριο του 1905 με διευθύντρια την Αμαλία Οικονόμου από το Σιδηρόκαστρο. Οι δύο σχολές ήταν παραρτήματα των «Ελληνικών Βασιλικών Σχολών Χειροτεχνημάτων», που είχαν έδρα την Αθήνα και παρείχαν μόρφωση, προστασία και επαγγελματική αποκατάσταση σε ορφανά κορίτσια Μακεδονομάχων, ενώ ήταν κέντρα διερχομένων και ανεφοδιασμού του Μακεδονικού Αγώνος.
Ανταποκρίθηκε στην έκκληση που απηύθυνε ο Επίσκοπος Δράμας Χρυσόστομος, ο μετέπειτα εθνομάρτυρας Σμύρνης, και ανέλαβε τη δαπάνη ανεγέρσεως ελληνικού διδακτηρίου, σε οικόπεδο που είχε δωρίσει η Μαριγώ Αριτζίδου, στη Δράμα. Τη μελέτη και τα σχέδια κατάρτισε ο αρχιτέκτονας Γεώργιος Χατζημιχάλης, μυστικά διορισμένος υπολοχαγός από το ελληνικό κεντρικό κομιτάτο. Το κτίριο κατασκευάστηκε σε σχήμα Π σε ένδειξη τιμής κι ευγνωμοσύνης προς τη Ναταλία Μελά, και για να τιμηθεί η μνήμη του συζύγου της. Τα εγκαίνια του σχολείου έγιναν το 1909 κι αποτελεί ιστορικό μνημείο για τη Δράμα. Την ίδρυση παρομοίου σχολείου χρηματοδότησε και στη Νέα Ζίχνη του Νομού Σερρών..
Με υπόδειξη της προσωπικής της φίλης Καλλιρρόης Κοεμτζοπούλου, που ήταν πρόεδρος του συλλόγου «Αναγέννησις», χρηματοδότησε την ίδρυση υφαντηρίου και παραρτήματος κέντρου ελληνικής λαϊκής τέχνης στα Σέρβια του Νομού Κοζάνης και την ανακήρυξαν επίτιμο Πρόεδρο της «Αναγεννήσεως».
Τον Οκτώβριο του 1912 ακολούθησε σαν εθελόντρια αδελφή τον Ελληνικό στρατό στην απελευθερωτική του εξόρμηση στη Μακεδονία κι έδειξε στοργή προς τους τραυματίες, συνέβαλε στην οργάνωση της φιλανθρωπίας κι ενδιαφέρθηκε για την πνευματική ανύψωση των πληθυσμών και ιδιαίτερα της Μακεδόνισσας γυναίκας. Από το 1914 συμμετείχε ως μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου στο «Πατριωτικό Ίδρυμα Κοινωνικής Προλήψεως Αντιλήψεως» [«Π.Ι.Κ.Π.Α.»].. Το 1927 και το 1930, συμπαραστάθηκε στην Εύα και τον Άγγελο Σικελιανό στην πραγμάτωση της Δελφικής Ιδέας. Το Σεπτέμβριο του 1930, ίδρυσε στην Αθήνα «Την Ελληνική Λαϊκή Τέχνη» για την προστασία και διάσωση της πατρογονικής κληρονομιάς.
Αρθρογράφησε με ιδιαίτερη επιμέλεια και επιτυχία σε ξένα περιοδικά και εφημερίδες και διέλυε τα ψέμματα που διέσπειρε η βουλγαρική προπαγάνδα για να επηρεάσει τη διεθνή κοινή γνώμη, στο ζήτημα της Μακεδονίας..
Πέθανε τον Ιούλιο του 1972. Τάφηκε στον οικογενειακό τάφο της οικογένειας Δραγούμη, όμως λίγα χρόνια μετά το θάνατο της η κόρη της Ζωή Μελά-Ιωαννίδη, εκπληρώνοντας τη στερνή της επιθυμία, εναπόθεσε τα λείψανά της μητέρας της, στο πλάι στου συζύγου της Παύλου Μελά στο βυζαντινό εκκλησάκι των Ταξιαρχών στην Καστοριά..
Η Ναταλια ειναι μια ηρωικη μορφη.. Η προσπαθεια, ο ζηλος να συντηρησει τον θρύλο του ανδρος της, δεν εχει ταιρι.. Σπουδαιοτατη γενικα και η προσφορα της στο Εθνος.. Οσα χρονια εζησε η Ναταλια, κουβαλουσε τη μορφη και την αυρα του θρυλικου Ανθυπολοχαγου.. και ζουσε και ο Παυλος μαζι της..
----
----
Ο γιος του Παυλου.
-----
-----
Ο Μιχαήλ Π. Μελάς (1894 - 1950) ήταν Έλληνας αξιωματικός του Στρατού και αυλικός.
Αποφοίτησε από τη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων και συμμετείχε στους Βαλκανικούς Πολέμους, στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, στη Μικρασιατική Εκστρατεία και στον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο του 1940 με 1941. Διετέλεσε νομάρχης Κέρκυρας, υπασπιστής του Βασιλιά Αλεξάνδρου, τελετάρχης το 1949, καθώς και ίππαρχος των Βασιλέων Γεωργίου Β΄ και Παύλου.. Έφερε τον βαθμό του συνταγματάρχη..
Απεβίωσε στην Αθήνα το 1950. Ήταν νυμφευμένος με την Αλεξάνδρα Πεσμαζόγλου, κόρη του Ιωάννη Πεσμαζόγλου και είχε αποκτήσει μια κόρη, την Ναταλια και ένα γιο, τον Παύλο..
----
----
Η κόρη του Παύλου.
-----
-----
Ζωη Μελα-Ιωαννιδου (1898-1996), χημικος.
«Ζωή μου, κόρη μου..
Είσαι τώρα μικρούτσικη, μόλις 5,5 ετών αγγελούδι, γλυκιά γλυκιά και λεπτή. Εγώ είμαι γέρος 34 ετών και φεύγω μετ' ολίγας ώρας διά την Μακεδονίαν, όπως πολεμήσω εναντίον των Βουλγάρων, οι οποίοι δολοφονούν τους αδελφούς μας. Πριν φύγω, θέλω να σου γράψω αυτό το γράμμα διά να το διαβάσεις όταν μεγαλώσεις και να έχεις μίαν ενθύμησίν μου. Δεν έχω να σου δώσω συμβουλάς, διότι τελειότερο αγγελούδι δεν είδον. Έχεις χάριν πνεύματος και σώματος. Είσαι λεπτοτάτη και ευαισθητοτάτη, και εν ταυτώ έχεις χαρακτήρα και θέλησιν ισχυροτάτους. Η ευσυνειδησία σου είναι έκτακτος, εν γένει δε έχεις όλα τα προτερήματα της καλής μητρός σου. Ουδέ ανησυχώ διά την επιμέλειάν σου, διότι από τώρα φαίνεται η φιλομάθειά σου.
Συ παρακαλώ μόνον, αγάπη μου, όταν μεγαλώσεις να προσέχης ολίγον τον Μίκην μου. Είναι ζωηρός ολίγον και αγαπά τα παιγνίδια. Όταν τον βλέπεις να παραμελεί τα μαθήματά του, να του τα υπενθυμίζεις και να του λέγεις ότι ο μπαμπάς θα ήτο πολύ λυπημένος εάν τον έβλεπε αμελούντα τα μαθήματα. Συ δε, αγγελάκι μου, να ενθυμήσαι καμιά φορά τον μπαμπά σου, ο οποίος εχόρευε μαζί σου το two steps.
Σε φιλώ, παιδάκι μου, εξ όλης της ψυχής και σε ευλογώ.
Ο πατήρ σου, που σε ελάτρευσε
Παύλος Μ. Μελάς, Ανθυπολοχαγός».
-----
-----
Η Ιερά Μονή Κοιμήσεως Της Θεοτόκου, Σταγιάδων Καλαμπάκας.. μεσα από τα μάτια του Παύλου..
----
----
Σημαντικά στοιχεία για το ιστορικό μοναστήρι της Ιεράς Μονής Σταγιάδων μας δίνουν δύο επιστολές του Παύλου Μελά, τις οποίες έστειλε στη σύζυγό του κατά την παραμονή του σε αυτό.
Η Ιερά Μονή Σταγιάδων, αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου, χτίστηκε το 1004 μ.Χ. και έχει μια μακρόχρονη ιστορία, η οποία είναι σχεδόν άγνωστη.
Η μία από τις δύο επιστολες του Παυλου, όπως την παραχώρησε ο κ. Ράπτης, ομοτιμος κσθηγητης του Πανεπιστημιου Αθηνων, αναφέρει τα εξής:
"Νάτα μου,
Χθες, όταν έτελείωσα τό γράμμα μου, επήγα εις τήν έκκλησίαν τής μονής με τους άνδρας μου. Είναι παλαιότατη, βυζαντινή. Οι τοίχοι κατάμαυροι, σχεδόν σκεπασμένοι με εικόνας αγίων φωτίζεται μόνον από ενα μικρόν παράθυρον επάνω εις την αύλήν της μονής. Άκούσαμεν τον έσπερινόν πρώτα και κατόπιν μας μετέλαβεν ό γέρων χωρικός ιερεύς της μονής. Ουδέποτε με τόσην κατάνυξιν μετέλαβα. Ό νους μου διαρκώς έστρέφετο προς Εκείνον ό όποίος χάριν ημών και τής θείας θρησκείας Του υπέστη το μαρτύριον. Το μέγεθος τής θυσίας Του, το μέγεθος τής αποστολής Του μ' έκαμναν να αισθάνωμαι πόσον μικροί και πόσον μακράν Αύτού ευρισκόμεθα, άλλα και συγχρόνως μ' ενεθάρρυναν. Πάντοτε Τον έλάτρευσα δια τήν θρησκείαν Του και Τον έθαύμασα διά τήν θυσίαν Του. Ελπίζω να μας βοηθήση. Αισθάνομαι τώρα ισχυρός, γενναίος και καλύτερος έτοιμος δε νά κάμω τα πάντα.
Μετά τήν Μετάληψιν, έδειπνήσαμεν ελαφρά και κατόπιν με τον λοχίαν, τον καλόν αυτόν άνθρωπον επί κεφαλής, έπεράσαμεν τα σύνορα και ευρισκόμεθα ασφαλώς έδώ.
Χαίρε, αγάπη μου, μη με σκέπτεσαι πλέον έμενα, άλλ' εύχήσου διά τήν έπιτυχίαν τής άγιας αποστολής μας. Φίλησε τήν μητέρα μου και τους αδελφούς μου, ως επίσης όλην τήν άγίαν έλληνικήν και χριστιανικήν οίκογένειάν σου
Τά παιδιά φιλώ και ευλογώ.
Παύλος.
Έν βία διότι επιστρέφει ο οδηγός μας".
-----
-----
"Παύλος Μελάς", 1973.. Η επικη ταινια.
-----
-----
Η ιστορική ταινία «Παύλος Μελάς» του Φίλιππου Φυλακτού, με πρωταγωνιστή τον Λάκη Κομνηνό και την επική μουσική του Γιάννη Σπανού, επεστρεψε στις κινηματογραφικές αίθουσες, στο σύνολό της και επεξεργασμένη ψηφιακά το 2019 μετα απο 45 χρονια!!
Αν και για την εποχή της χαρακτηρίστηκε υπερπαραγωγή «κόβοντας» στην Α’ προβολή της 433.000 εισιτήρια μόνο σε Αθήνα και Πειραιά, μετά τη πτώση της δικτατορίας κατέληξε στη λήθη. Τα χρόνια που ακολούθησαν, δεν προβλήθηκε σε καμία κινηματογραφική αίθουσα ή ελληνικό τηλεοπτικό κανάλι, αλλά ακόμη και για «ιδιωτικές» προβολές την εποχή της βιντεοκασέτας, αφαιρέθηκαν κομμάτια της, προφανώς γιατί ενοχλούσαν, με «πετσοκομμένο» το τελικό αποτέλεσμα.
Δεν είναι τυχαίο πως η ταινία, χαρακτηρίστηκε «απαγορευμένη», με εμφανή την προσπάθεια απαξίωσης της αλλά και σύνδεσής της με το στρατιωτικό καθεστώς.
Στο καστ, εκτός του Λάκη Κομνηνού στον πρωταγωνιστικό ρόλο, συμμετέχει πλήθος γνωστών ηθοποιών όπως η Καίτη Παπανίκα, ο Γιάννης Αργύρης, η Λιλύ Παπαγιάννη, ο Παντελής Ζερβός, ο Γιώργος Τζώρτζης, η Μπεάτα Ασημακοπούλου, ο Λευτέρης Βουρνάς, ο Νίκος Βασταρδής, ο Νάσος Κεδράκας, ο Δημήτρης Καλλιβωκάς, ο Φαίδων Γεωργίτσης, ο Γιάννης Μαλούχος, ο Ανδρέας Φιλιππίδης.
Η μουσική, που αρμόζει απόλυτα στο ύφος της ταινίας.. με το επικο εμβατηριο.. ανήκει στον Γιάννη Σπανό με πολλούς να θεωρούν πως πρόκειται για ένα από τα καλύτερα έργα του δημιουργού στη μεγάλη οθόνη. Το μοναδικό τραγούδι της ταινίας, το «Μοιρολόι» που συνέθεσε ο Γιάννης Σπανός σε ποίηση Κωστή Παλαμά, ερμηνεύει η Δήμητρα Γαλάνη.
Όπως λέει ο κ. Κομνηνός, ο ρόλος του Παύλου Μελά τον σημάδεψε και τον συνοδεύει έως σήμερα. «Με τον ρόλο αυτό, είχα τη τύχη να εισπράξω το μεγαλείο της Μακεδονίας. Δεν πήγα απλώς να παίξω, αλλά να μάθω για την Μακεδονία και την ιστορία της. Έκατσα διάβασα και μελέτησα πολύ. Με σαγήνευσε ο τόπος αυτός, άσχετα εάν δεν κατάγομαι από εκεί. Πλάθοντας το ρόλο, έψαχνα και τον ζούσα κυριολεκτικά. Με σημάδευσε» λέει, καταλήγοντας «Αυτή η ταινία πέτυχε όλους τους στόχους της. Και μπορέσαμε και γνωρίσαμε την Μακεδονία και παίξαμε σε ένα εθνικό μεγαλείο και είχε μεγαλειώδη επιτυχία, σπάζοντας τα ρεκόρ στην προβολή της».
Τα γυρίσματα της ταινίας πραγματοποιήθηκαν στα ίδια σημεία που διαδραματίστηκαν τα ιστορικά γεγονότα, σε Αθήνα και Μακεδονία, ενώ συμμετείχαν δεκάδες κομπάρσοι σε μια εποχή που τα ψηφιακά εφέ ήταν ανύπαρκτα. Ακόμη και τα άμφια του Μητροπολίτη Γερμανού Καραβαγγέλη στην ταινία, ήταν τα αυθεντικά.
Αρχικά ο δημιουργός Φίλιππος Φυλακτός, φέρεται να πρότεινε για τον πρωταγωνιστικό ρόλο τον Νικο Κούρκουλο, ο οποίος αρνήθηκε. Τα γυρίσματα ξεκίνησαν το 1969 και ολοκληρώθηκαν το 1973, λόγω κυρίως οικονομικών προβλημάτων.
Ο «Παύλος Μελάς» δεν προβλήθηκε μετά το 1974 πουθενα.. Πριν φύγει από τη ζωή το 2007, ο Φυλακτός υποστήριξε σε συνεργάτες του, πως μετά τη μεταπολίτευση υπήρξαν πολιτικές παρεμβάσεις λόγω της ενόχλησης της.. βουλγαρικής πρεσβείας στην Αθήνα, από τις άγριες σκηνές της ταινίας, αφού ο Παύλος Μελάς και οι άλλοι Μακεδονομάχοι τους Βούλγαρους κομιτατζήδες είχαν απέναντί τους..
----
-----
Το ινστιτούτο "Ευνομία".
---
-----
Το Ινστιτούτο Οικονομικής – Κοινωνικής Δικαιοσύνης και Eλληνισμού «Ευνομία» ιδρύθηκε πρόσφατα με σκοπό την καταγραφή μείζονος σημασίας ζητημάτων της οικονομίας, της δικαιοσύνης, της κοινωνίας, της προστασίας των εθνικών θεμάτων και του πολιτισμού. Στα ιδρυτικά της μέλη είναι ο ηθοποιός Λάκης Κομνηνός, η δικηγόρος Αριάδνη Νούκα και ο επικοινωνιολόγος Ηλίας Μιχαλάς. «H παγκοσμιοποίηση, προκειμένου να επικρατήσει, στόχευσε στην αλλοίωση και εν τέλει στην εξαφάνιση των ιστορικών και παραδοσιακών χαρακτηριστικών, κυρίως, λαών που έχουν και σπουδαία ιστορία και γερές παραδόσεις. Κι ένας από αυτούς είμαστε εμείς οι Έλληνες. Είναι, συνεπώς, μεγάλη η ευθύνη μας αλλά και πρόκληση για τη γενιά μας, αλλά και τις νεότερες γενιές, να αντισταθούμε σε αυτήν την «εισβολή», να προασπίσουμε και να διασώσουμε την ταυτότητα μας, μακριά από εθνικιστικές κορώνες, αλλά και εθνομηδενιστικά σχέδια. Κι αυτήν την ισορροπία επιδιώκει να πετύχει η «Ευνομία» μελετώντας και προάγοντας, αρχές, αξίες, και διεκδικώντας τα δικαιώματα τα οποία κανείς δεν μπορεί να μας αφαιρέσει» τονίζει ο κ.Κομνηνός, για την αναγκαιότητα ίδρυσης του νέου φορέα.
Το 2020 με αφορμή την επέτειο των 116 ετών από τον ηρωικό θάνατό του Παυλου, το Ινστιτούτο «Ευνομία» από κοινού με τους «Πτολεμαίους Μακεδόνες» με επιστολή που υπογράφει ο πρόεδρός του Λάκης Κομνηνός, ζητεί από τον Υπουργό Εθνικής Άμυνας Ν. Παναγιωτόπουλο να απονείμει τόσο στον Παύλο Μελά όσο και στους 9 αξιωματικούς που έδωσαν τη ζωή τους στον Μακεδονικό αγώνα, τιμητικά τον ανώτατο στρατιωτικό βαθμό και το ανώτερο παράσημο.
Το πλήρες κείμενο της επιστολής είναι το ακόλουθο:
«Αξιότιμε Υπουργέ Εθνικής Αμυνας
Με έναυσμα την σημαντική συμβολή σας στην ολοκλήρωση της αποκατάστασης της οικίας του Παύλου Μελά στην Κηφισιά, απευθυνόμαστε σ΄ εσάς, ενόψει και της επετείου των 116 ετών από τον ηρωικό θάνατο του Παύλου Μελά, την 13 Οκτωβρίου, προκειμένου να ενεργήσετε για την απόδοση των δεουσών τιμών τόσο
στον πρωτεργάτη της απελευθέρωσης της Μακεδονικής γής, Παύλο Μελά όσο και στους 9 αξιωματικούς που εδωσαν τη ζωή τους στον Μακεδονικό αγώνα, Ανθυπολοχαγό Σαραντέλο ή Τέλο Αγαπηνό (καπετάν Άγρας), Ανθυπολοχαγό Αντώνιο Βλαχάκη (Νάκης Λίτσας), Ανθυπολοχαγό Μαρίνο Λυμπερόπουλο (καπετάν Κρόμπας), Λοχαγό Μιχαήλ Μωραΐτη (καπετάν Κόδρος), Ανθυπολοχαγό Σπυρίδωνα Φραγκόπουλο (καπετάν Ζόγρας), Ανθυπολοχαγό Νικόλαο Τσοτάκο (καπετάν Γέρμας), Ανθυπολοχαγό Ζαχαρία Παπαδά (καπετάν Φούφας), Ανθυπίλαρχο Χρήστο Πραντούνα (καπετάν Καψάλης) και Υπολοχαγό Γεώργιο Παπαδόπουλο (καπετάν Νικηφόρος). Η εμπνεόμενη από πραγματική αγάπη για την Ελλάδα δράση του Παύλου Μελά και των υπολοίπων αξιωματικών και η θυσία τους για την απελευθέρωση της Μακεδονίας αποτελούν φωτεινά παραδείγματα που διδάσκουν, αποτελούν το ένδοξο ιστορικό μας παρελθόν το οποίο όλοι πρέπει ν΄ ανακαλούμε στη μνήμη μας, διότι μόνο με την αναζωογόνηση εννοιών και ηρωικών πράξεων μέσα στις καρδιές και στις συνειδήσεις μας μπορούμε να αντιμετωπίσουμε τις προκλήσεις και τις όποιες επιθέσεις στο δικό μας παρόν και μέλλον. Η ιστορία μας και ο πολιτισμός μας είναι τα ισχυρά μας όπλα. Είναι ταόπλα διαμόρφωσης συνειδήσεων, αξιών, ιδεών, προτύπων. Είναι τα όπλα αντίστασης και προστασίας του Ελληνισμού. Στο πλαίσιο αυτό σας ζητούμε, όπως αναλάβετε πρωτοβουλία ώστε να τους αποδοθεί τιμητικά ο ανώτατος στρατιωτικός βαθμός και τοανώτερο παράσημο και ευελπιστούμε στην άμεση ανταπόκριση σας».
----
----
Ο Παύλος μας.. Ο Παύλος όλων των Ελλήνων..
Έμβλημα και φάρος..
----
-----
Πριν γραψω επιλογο, θελω να σκεφτειτε πως ο Παυλος Μελας ηταν γιος βουλευτη και Δημαρχου Αθηνων.. και γαμπρος βουλευτη και μετεπειτα πρωθυπουργου.. Μπορουσε να υπηρετει.. στο σπιτι του.. Αντ' αυτου επελεξε την δοκιμασια και την θυσια για την απελευθερωση της Μακεδονιας..
Ο θάνατος του έγινε γνωστός στην Αθήνα στις 18 Οκτωβρίου και συγκλόνισε την κοινή γνώμη, λόγω του ακέραιου και αγνού χαρακτήρα του ανδρός, αλλά και του γνωστού ονόματος της οικογένειάς του, που είχε μεγάλους δεσμούς με τη Μακεδονία και την κοινωνία των Αθηνών..
Κατέστησε τον Μελά μέλος του Ελληνικού εθνικού πανθέου, εξώθησε πολλούς εθελοντές να ακολουθήσουν το παράδειγμά του και κατέστησε αδύνατο για τις ελληνικές κυβερνήσεις να παραβλέψουν την υπόθεση της Μακεδονίας..
Το 1907 ο Ίωνας Δραγούμης δημοσίευσε με το ψευδώνυμο "Ίδας" το βιβλίο "Μαρτύρων και ηρώων αίμα", όπου διηγείται την πορεία και τη δράση του Μελά στη Μακεδονία..
Ήδη πριν την ένταξη της Μακεδονίας στο ελληνικό κράτος, ο Μελάς έγινε εθνικός ήρωας και σύμβολο του Μακεδονικού Αγώνα.
Γόνος αστικής οικογένειας, ιδεολόγος, φλογερός πατριώτης..
Η ιστορία του μοναδικη.. καθώς απαρνιέται τη γαλήνη της αθηναϊκής κοινωνίας και «κυνηγά» το όνειρό του στα κακοτράχαλα βουνά της Μακεδονίας. Γίνεται ένα με τους απλούς αγωνιστές της Μακεδονίας, προσεγγίζει με την ευγενική του συμπεριφορά τους χωρικούς, τους δασκάλους, τους προύχοντες και πολύ σύντομα γίνεται ένας από αυτούς..
Σήμερα στους δύσκολους καιρούς που διανύουμε, άνθρωποι σαν τον Μελά αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Εμείς οι απλοί Έλληνες, έχουμε ανάγκη να σταθούμε δυνατοί στη δίνη των νέων συνθηκών, παίρνοντας δύναμη και κουράγιο από πραγματικούς ανθρώπους, που το ήθος τους, η παρρησία τους, το αίσθημα καθήκοντος μπορεί να μας ξαναδώσει την ώθηση να ονειρευτούμε, να ελπίσουμε, να καταλάβουμε πραγματικά, ποιοι είμαστε. Εμείς με ενδοσκόπηση να γυρίζουμε πίσω στην ιστορία μας και να ψάχνουμε το «σπίτι» που θα μας χαρίσει γαλήνη και προστασία.
Ναι, μπορούμε να είμαστε περήφανοι, γιατί είμαστε απόγονοι τέτοιων ανθρώπων. Ανδρών και γυναικών που στάθηκαν εμπνευστές στη μεγάλη και ισχυρή πορεία του έθνους μέσα στα χρόνια που πέρασαν. Μας παρέχουν τη συναισθηματική κάλυψη που έχουμε όλοι ανάγκη. Αυτο ενώνει και αγκαλιάζει τους Έλληνες, θυμίζοντάς τους ότι ό,τι έχουν κατακτήσει μέχρι σήμερα, το εκαναν με πειθαρχία και σεβασμό στο μέλλον στο παιδιών τους.
-----
-----
Κωστής Παλαμάς - Παύλος Μελάς
«Σε κλαίει ο λαός. Πάντα χλωρό να σειέται το χορτάρι
Στον τόπο, που σε πλάγιασε το βόλι, ω παλληκάρι.."
----
----
Ἡ ζωή σου εἶναι πόλεμος.
Ἡ γῆ σου εἶναι φρούριο καί χρέος σου ἡ Νίκη.
Μή μιλᾶς, νά σκέπτεσαι, ν΄ἀγαπᾶς, νά μήν πονᾶς.
Ἓνας εἶναι ὁ σκοπός σου, ὁ Πόλεμος.
Πολέμα γιά τά ἰδανικά σου, γιά τά Ἑλληνικά ἰδανικά τοῦ ἀνθρωπισμού. Πολέμα γιά τήν Μεγάλη Ἰδέα.
Ἂνδρες πού περπατοῦν στή ζωή εὐθυτενεῖς καί μέ γαλήνη, μαθημένοι νά πονοῦν χωρίς νά ὑποφέρουν, νά νικοῦν χωρίς νά θριαμβολογούν, νά νικῶνται χωρίς νά μοιρολογοῦν.
Αὐτοί εἶναι οἱ πραγματικοί ἂνδρες, θεμέλια γενεῶν.
Αὐτοί εἶναι οἱ Εὐέλπιδες οἱ αὐριανοί ἡγήτορες τοῦ Ἒθνους.
Νεαρέ Εὒελπι μᾶθε καί ἐξασκήσου νά εἶσαι ἁπλός, ὀλιγόλογος, συγκρατημένος, σεμνός.
Λίγα λόγια, πολλά ἒργα.
Ἀνθρωπιά μεγάλη, πειθαρχία, πεῖσμα, ἀντοχή.
Ὃποιος σέ κοιτᾶ, τά μάτια του νά γεμίζουν παλλικάρι. Περισσότερο νά προσβάλλεσαι ὃταν σέ κυριεύει ὁ πόνος.
Μή θυμώνεις, χειρότερα εἶναι νά χτυπήσεις ἒστω καί ἑάν μόλις κρατιέσαι μέ ἓναν κόμπο στό λαιμό.
Νά φύγῃς εἶναι δειλία. Μόνος σου ἀποφάσισες νά γίνῃς Ἀξιωματικός.
Ἀπελπισία, ὓστερα νά γελᾶς καί ἀπό τήν μία μέρα στήν ἂλλη γίνεσαι ἂνδρας, δῆλα δή, μαθαίνεις νά κρατᾶς μέσα σου τόν πόνο καί τήν ἀπορία, ἒτσι χωρίς νά φαίνεται, ἀλλά νά έπιμένεις πάντα στό σκοπό σου, στά ὂνειρά σου.
Αν προχωρήσω, ακολουθείστε με..
Αν υποχωρήσω, σκοτώστε με..
Αν σκοτωθώ, εκδικηθείτε με.."
Παῦλος Μελᾶς,
Ἀνθυπολοχαγός Πυροβολικοῦ,
Τάξις 1891.
.jpg)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου