ΠΑΣΧΑ ΣΤΗΝ ΕΛΑΣΣΟΝΑ.. ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΝΗΜΕΣ

 ΠΑΣΧΑ ΣΤΗΝ ΕΛΑΣΣΟΝΑ.. ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΝΗΜΕΣ

Δαρή Χρ. Ιωάννη Θεολόγου- Αστυνομικού.

-------

-------

Ο κάμπος της Ελασσόνας πρασίνισε απ' άκρη σ' άκρη.. Οι ανθισμένες αμυγδαλιές κάνουν τις αισθήσεις μας, να φτερουγίζουν και προσφέρουν μιαν απίστευτα μαγική εικόνα..

Η φύσις.. η πλάση αναγεννάται.. Πλησιάζουν οι πασχαλινές ήμερες. Τα πασχαλόγιορτα..

Ο Κύριος μας, Ο Θεάνθρωπος Ιησούς Χριστός με Την Ανάσταση Του εκκινεί την ανθρωπότητα.. Η Χάρις Του μας οδηγεί να δομήσουμε την εντός ημών Βασίλεια..

Από μέρες οι νοικοκυρές στα χωριά της Ελασσόνας ετοιμάζονται για το Πάσχα.. Καθαρίζουν, περιποιούνται τα λουλούδια, ασβεστώνουν τους τοίχους..

Μετά την κατάνυξη των Χαιρετισμών φτάνουμε σιγά-σιγά στο Σάββατο του Λάζαρου.. Την παραμονή της γιορτής, τα πιο παλιά χρόνια.. γυναίκες με παραδοσιακές φορεσιές ξεχύνονταν στην έξοχη για να μαζέψουν μυρωδάτα άνθη. Με αυτά στόλιζαν μικρά πανέρια και κοφίνια. Έπειτα με αφετηρία την πλατεία κατευθύνονταν στον προαύλιο χώρο της εκκλησίας του εκάστοτε χωριού κι έπαιρναν την Βάϊα. Όλες μαζί πιασμένες χόρευαν τραγουδώντας παραδοσιακά άσματα με θρησκευτικές αναφορές. Γυρνώντας στα σπίτια του χωριού έψελναν τα κάλαντα του Λαζάρου και οι νοικοκυραίοι τις φίλευαν με ό,τι είχαν ευχαρίστηση, συνήθως φρούτα και γλυκίσματα. Αυτές ήταν οι "Λαζαρίνες".. που περνώντας τα χρόνια έδωσαν την θέση τους σε κορίτσια 5-15 ετών..

Αυτά από πολύ νωρίς περιδιάβαιναν τις γειτονιές τραγουδώντας τα κάλαντα με τα στολισμένα πανεράκια στα χέρια..

"Ήρθε ο Λάζαρος, ήρθαν τα Βάγια

ήρθε η Κυριακή που τρων τα ψάρια.

Ξύπνα Λάζαρε και μη κοιμάσαι

τώρα μέρα μας, τώρα χρονιά μας.."

Και μια πιο σπάνια παραλλαγή:

"Ήρθε ο Λάζαρος ήρθαν τα Βάγια

Ήρθε κι ο Χριστός να πούμε τ’ Άγια

Ήρθε ο Χριστός απ’ την Καισαρεία

Εκεί έβρισκε Μάρθα και Μαρία

Μάρθα, που ’ναι ο Λάζαρος ο αδερφός σας

φίλος του Χριστού και ιδικός μας;

Λένε αφέντη μου, που είναι απεθαμένος

και με τους νεκρούς ανταμωμένος."

Τα κορίτσια, τα Λαζαράκια.. μαζεύουν φιλοδωρήματα, αυγά στο πανέρι τους..

Πολλές φορές τα κάλαντα ξέφευγαν από το θέμα της ημέρας.. και είχαν καθαρά ευχετικό και επαινετικό στίχο..

Και ειδικότερα κάποια έξυπνα κορίτσια στόχευαν ακριβώς στην συγκινησιακή φόρτιση των νοικοκυρών.. Όπως εγώ, που είμαι το μόνο αγόρι από τ' αδέλφια μου.. άκουγα κάποιες φορές:

"Η μάνα που ’χει έναν υγιό και πολυαγαπημένο,

τουν έλουζι, τουν χτένιζι κι στου σκουλειό τουν στέλνει

για να μαθαίνει γράμματα να γένει γραμματέας,

κι ου δάσκαλους τουν έδειρνι μι μια χρυσή βιργούλα.

Πααίν’ στου σπίτι κλαίγουντας κι η μάνα του του λέει:

- Πού είνι υγιέ μ’ τα γράμματα, που εινι τα πινακίδια;

- Tα γράμματα είνι στου χαρτί κι ου νους μου πέρα περα,

πέρα στις ρούσις, στις ξανθιές, πέρα στις μαυρουμάτις,

πο ’χουν του μάτι σαν ελιά, του φρύδι σαν γαϊτάνι

κι έχουν τα ματουτσίνουρα σαν της ελιάς τα φύλλα.."

Γενικότερα, το Σάββατο του Λαζάρου εχει χαρούμενο χαρακτήρα, καθώς η έγερση του Λαζάρου προαναγγέλλει την Ανάσταση του Χριστού..

Από την Κυριακή των Βαΐων αρχίζει ουσιαστικά η λεγόμενη Μεγάλη Εβδομάδα ή Εβδομάδα των Παθών. Κατά την ημέρα αυτή εορτάζεται η ανάμνηση της θριαμβευτικής εισόδου του Ιησού Χριστού στα Ιεροσόλυμα όπου, κατά τους συγγραφείς των Ιερών Ευαγγελίων, οι Ιουδαίοι τον υποδέχθηκαν κρατώντας βάγια (κλάδους φοινίκων)..

Άρχιζαν οι αγρυπνίες.. που από παλιά οι Ελασσονίτες παρακολουθούσαν με μεγάλη κατάνυξη ενώ όλη τη Μεγάλη Εβδομάδα πενθούσαν με ευσέβεια..

Τα κορίτσια και οι μικρονύφες έφτιαχναν μπουκετάκια με κεντημένα βάγια και λουλούδια δεμένα με κορδέλες και τα πηγαίναν με ενα καλαθάκι στην Εκκλησία.. Μετά τη λειτουργία τα μοίραζαν..

Ξημερώνοντας Μεγάλη Δευτέρα καθώς και στη συνέχεια, τις ημέρες της Μεγάλης Τρίτης και Μεγάλης Τετάρτης οι νοικοκυρές αρχίζαν τις προετοιμασίες.. Αγοράζαν τα απαραίτητα υλικά για την παρασκευή παραδοσιακών σπιτικών κουλουριών και τσουρεκιών..

Στην Εκκλησία είχαμε αντίστοιχα τα απογεύματα Μεγάλης Δευτέρας και Μ. Τρίτης, τις Ακολουθίες του Νυμφίου και το Τροπάριον της Κασσιανής.. των οποίων τα λόγια, οι παλιότεροι γνώριζαν απ' έξω..

Το απόγευμα της Μεγάλης Τετάρτης ψάλλεται η Ακολουθία του Ευχελαίου και η τελετή του Νιπτήρος που είναι και ο Όρθρος της Μεγάλης Πέμπτης και αναφέρεται σε τέσσερα γεγονότα: Τον Ιερό Νιπτήρα, το πλύσιμο δηλαδή των ποδιών των μαθητών από τον Ιησού Χριστό, τον Μυστικό Δείπνο, την Προσευχή του Κυρίου στο Όρος των Ελαιών και την προδοσία του Ιούδα, δηλαδή την αρχή των Παθών του Χριστού..

Μετά την Ακολουθία του Ευχελαίου της Μεγάλης Τετάρτης, οι ιερείς σταυρώνουν τους πιστούς με λάδι στο μέτωπο, τα μάγουλα, το πρόσωπο και τα χέρια.. Ενθυμούμαι με συγκίνηση το "παιδομάζωμα" στον Άγιο Δημήτριο Συκέας, όπου στοιβαζόμασταν όλα τα παιδιά να λάβουμε το χρίσμα της ευλογίας.. Με το ίδιο δέος συνοδεύω ταύτην και τους γιους μου ενώπιον της χάρης Του Κυρίου.. Και εντός του Ναού ανακαλώ τη μορφή του αοιδίμου Αιδεσιμωτάτου Πατρός-Ευθυμίου Τσούκα..

Τη Μεγάλη Πέμπτη το πρωί.. λαμβάνει χώρα ένα έθιμο, το οποίο με περηφάνεια αναφέρω.. Τα πένθιμα ή κατανυκτικά κάλαντα της Μεγάλης Πέμπτης.. Στο χωριό μου, τη Συκέα, καθώς και σε κάποια αλλά κοντινά επαναλαμβάνεται μέχρι τη σήμερον..

Από νωρίς το πρωί τα αγόρια ξεχύνονται στις γειτονιές και τραγουδούν τα κάτωθι (με μικρές παραλλαγές.. Για τα λόγια αυτά δεν υπάρχει μέχρι τούδε καταγραφή και δεν απαντώνται σε άλλα μέρη της Ελλάδας):

"Μεγάλη Πέμπτη σήμερα δουλεύουν οι Εβραίοι,

για να σταυρώσουν τον Χριστό, των πάντων Βασιλέα,

που πήγαν και τον σταύρωσαν μες του χαλκιά την πόρτα.

Χαλκιά, χαλκιά βρε μάστορα, φτιάξε τρία πιρουνιά.

Και αυτός ο τρισκατάρατος παίρνει και φτιάχνει πέντε,

το δυο τα μπηγ' στα πόδια Του, τ ‘άλλα τα δυο στα χέρια,

το πέμπτο το φαρμακερό το μπήγει στην καρδιά Του,

να βγάλει αίμα και νερό, να πληγωθεί η καρδιά Του."

Ταυτόχρονα την ίδια μέρα.. οι νοικοκυρές έβαφαν το πρωί τα αυγά, έβαζαν το πρώτο στο εικονοστάσι και με αυτό σταυρώνουν τα παιδιά, όταν ήταν άρρωστα. Και ο αριθμός των αυγών έπρεπε να είναι ορισμένος, το δοχείο να είναι καινούργιο και το νερό με την μπογιά να μη χυθεί. Παλιά τα αυγά, όταν δεν είχαν βαφές τα έβαφαν με ριζάρι, φύλλα από κρεμμύδια κ.λπ., και τα έκαναν "πέρδικες" στολίζοντάς τα με το σχήμα των φύλλων..

Επίσης με όση βαφή περίσσευε, έβαφαν τα πρόβατα για την ευλογία του κοπαδιού..

Τα αυγά βάφονται κόκκινα για το αίμα της θυσίας του Χριστού, για τη χαρά της Αναστάσεως και την αποτροπή του κακού..

Το βράδυ της Μεγάλης Πέμπτης, οι γυναίκες με τα παιδιά στόλιζαν τον Επιτάφιο φορώντας πένθιμα ρούχα.. Έμεναν όλο το βράδυ στην εκκλησία συντροφεύοντας τον Υιό του Θεού..

Η Μεγάλη Παρασκευή αποτελούσε αγκάθι στη ψυχή του ευσεβών πιστών. Κανένας δεν εργαζόταν εκείνη την μέρα: ούτε οι άνδρες στα κτήματα ή στα ζώα αλλά ούτε και οι γυναίκες στο νοικοκυριό. Μονάχα πενθούσαν..

Ειδικότερα.. ξέρω και από την Βερδικούσια, οπού εκεί υπάρχει ισχυρός πυρήνας Παλαιοημερολογιτών, ήταν ασυγχώρητη αμαρτία, τη Μεγάλη Πέμπτη και Μεγάλη Παρασκευή, να πιάσει κάποιος στα χέρια του, σφυρί, καρφιά και ξύλο.. τα υλικά με τα οποία σταυρώθηκε Ο Κύριος..

Αργότερα όλος ο κόσμος.. κρατώντας πολύχρωμα λουλούδια στα χέρια, επισκέπτονταν τον Επιτάφιο και ασπάζονταν τον Εσταυρωμένο με βαθιά συγκίνηση. Τα μικρά παιδιά περνούσαν τρεις φορές κάτω από τον Επιτάφιο για να έχουν την ευλογία του Ιησού Χριστού..

Το Μεγάλο Σάββατο, που έχουμε τη Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου.. Νωρίς το πρωί, οι πρεσβύτεροι και τα μικρά παιδιά πήγαιναν στην εκκλησία για να μεταλάβουν.. Έχουμε και τις λαμπάδες του νονού προς τα βαφτιστήρια ή (παλαιότερα) του αρραβωνιαστικού προς τη μνηστή του.. Ήταν άσπρες και στολισμένες με κύριο τον συμβολισμό τους ως πηγής φωτός..

Αξίζει να σημειωθεί πως οι εύπορες οικογένειες και οι κτηνοτρόφοι (εγώ θυμάμαι τον εαυτό μου, να γυρνάω το χωριό με μπουκάλια γάλα) έδειχναν την αλληλεγγύη το Μεγάλο Σάββατο και πρόσφεραν κρέας, αυγά και γαλακτοκομικά..

Το βράδυ της Ανάστασης, στα σπίτια έσβηναν ακόμη και τη φωτιά της εστίας , για να την ανάψουν με το νέο φως. Πρώτοι έπαιρναν παλιά το φως από τη λαμπάδα του ιερέα οι επίσημοι του χωριού και κάποτε οι νεόνυμφοι.. Έφερναν στο σπίτι το φως της Ανάστασης με μεγάλη προσοχή, για να μη σβήσει, σταύρωναν πρώτα πάνω την κάσα της πόρτας, προχωρούσαν στο εικονοστάσι κι άναβαν το καντήλι, γύριζαν στους στάβλους και στα ζώα κι ευλογούσαν και εκείνα με το φως του Χριστού..

Είθισται ακόμη και σήμερα.. μετά την Ανάσταση, να πάνε στα κοιμητήρια, να ανάβουν τα καντήλια των τεθνεώτων τους με το Φως της Αναστάσεως..

Τη Λαμπρή έψηναν, όπως και σήμερα τον οβελία τους και όλοι μαζί διασκέδαζαν με άφθονο χορό και τραγούδι, μακριά από έγνοιες και βάσανα.. Το απόγευμα της ίδιας ημέρας παρακολουθούσαν την ακολουθία της «Αγάπης»..

Οι μέρες του Πάσχα, όπως και σε άλλα μέρη έχουν πληθώρα εθίμων και παραδόσεων που αποδεικνύουν την πλούσια πολιτιστική κληρονομιά.. Σε ορισμένες περιοχές κάθε χρόνο τελείται αναβίωση τους για να μαθαίνουν οι νεότεροι.. Η επαφή των νέων με τον λαϊκό πολιτισμό και με την αισθητική που βασιζόταν σε αγνά μέτρα και αξίες, μόνο εποικοδομητική μπορεί να είναι..

Παράδοση δεν είναι η διατήρηση της στάχτης, αλλά η μεταφορά της φλόγας..

«Χρειάζεται μια τεράστια ποσότητα Ιστορίας για να δημιουργηθεί έστω και μια μικρή ποσότητα Παράδοσης.»

Henry James, Αμερικανός συγγραφέας.

-------

(Το παρον δημοσιευτηκε στο περιοδικο ''Εν Ολυμπω''.)